Darganfod y gorffennol pell yn Abergwesyn

Wedi ei lunio gan newidiadau hinsawdd a gweithgarwch dynol dros y canrifoedd maith, mae tiroedd Comin Abergwesyn ym Mhowys ymhell o fod yn dirwedd lonydd.

Heddiw mae’n ardal eang a gwyllt, ond bu pobl yn byw ar yr ucheldir hwn am filoedd o flynyddoedd ac mae ffermydd, eglwysi, a safleoedd defodol wedi bod yn rhan o dirwedd Abergwesyn drwy’r oesoedd.

Gweddillion y gorffennol

Heddiw gallwch weld tystiolaeth o dri chyfnod gwahanol iawn o weithgarwch dynol yn Abergwesyn, sef:

• Safleoedd yr Oes Efydd yn dyddio’n ôl 4,500 mlynedd
• Aneddiadau canoloesol cynnar rhwng 700 a 900 mlynedd yn ôl  
• Cytiau bugeiliaid oddeutu 500 oed
• Corlannau defaid hyd at 300 oed

Diogelu’r perffeithrwydd

Mae pobl wedi byw a gweithio ar yr ucheldiroedd am o leiaf 9,000 mlynedd ac yn wahanol i safleoedd ar dir isel, nid yw safleoedd yr ucheldir wedi cael eu haredig neu eu hamharu gan weithgarwch diweddar.  

Oherwydd hyn mae gan Gomin Abergwesyn gyfoeth o weddillion archeolegol. Yn eu plith mae tua 14 o garneddau’r Oes Efydd, oherwydd roedd pobl bryd hynny yn defnyddio ardaloedd ar dir uchel ar gyfer defodau. Mae’r un mwyaf trawiadol o’r rhain ar ben Drygarn Fawr, pwynt uchaf tir comin Abergwesyn, ac mae’n werth ymweld â’r lle.

Natur yn ailfeddiannu

Daeth ein hinsawdd yn fwynach yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ac oherwydd hyn roedd hi’n haws i bobl fyw ar yr ucheldir. Mae digonedd o dystiolaeth o weithgarwch canoloesol yn Abergwesyn. Mae tua 95 o safleoedd canoloesol yma, yn cynnwys adfeilion cytiau hir a gweddillion cloddiau pridd.

Ond pan ddaeth y pla yn y 1340au fe gollwyd hyd at 50% o’r boblogaeth mewn rhai pentrefi. Fe waethygodd yr hinsawdd ar yr un adeg hefyd. O ganlyniad i hyn cafodd nifer o bentrefi eu gadael yn llwyr ac yn raddol daeth natur yn ôl i ailfeddiannu’r lleoedd hyn.

Mae gan Abergwesyn oddeutu 459 o safleoedd a ystyrir yn ôl-ganoloesol. Mae yna lochesi, chwareli, llwybrau a charneddau clirio.

O ganlyniad yn bennaf i’w safle anghysbell mae’r olion hyn o gyfnodau gwahanol yn hanes Abergwesyn wedi llwyddo goroesi. Heddiw maen nhw’n helpu ni i ddeall mwy am y rhan y mae’r tiroedd hyn wedi ei chwarae yn natblygiad cymdeithas a byd natur dros y canrifoedd.