Medi 2019 – Deall ac arolygu archeoleg ein tirweddau

Carnedd gladdu o’r oes efydd yn Abergwesyn

Nawr bod yr hydref wedi cyrraedd, mae’n bryd i ni gynllunio ar gyfer y gwaith arolygu yn ystod misoedd y gaeaf. I’r Ceidwad Ucheldir, Huw, mae hynny’n cynnwys Archeoleg. Ym mlog y mis hwn mae’n manylu ar yr amrywiol nodweddion archeolegol ar draws ein safleoedd a sut rydym yn monitro’r hanes cyfoethog hwn.

Gwaith Ceidwad Ucheldir

Rwy’n treulio’r rhan fwyaf o’m blwyddyn yn gwneud llawer o waith cadwraeth ymarferol ar ein copaon uchaf yng nghanol y Bannau Brycheiniog, gan ganolbwyntio’n bennaf ar reoli erydiad ar y llwybrau troed. Ynghyd â llawer o ddyletswyddau eraill mae gennym gyfrifoldeb hefyd i fonitro ac amddiffyn nifer helaeth o safleoedd archeolegol yn y gwahanol safleoedd y mae tîm y Bannau Brycheiniog a Sir Fynwy yn gofalu amdanynt.

Hanes cyfoeothog yn ucheldiroedd canol y Bannau Brycheiniog
Nodweddion archeolegol yng nghanol y Bannau Brycheiniog
Hanes cyfoeothog yn ucheldiroedd canol y Bannau Brycheiniog

Wrth i’r gaeaf agosáu a’r llystyfiant ddechrau marw yn ôl, dyma’r amser perffaith i arolygu’r archeoleg, gan y bydd yn fwy gweladwy yn y dirwedd. Gall y safleoedd archeolegol gynnwys unrhyw beth o weddillion wal fach i garneddau a chytiau Sheppard arwyddocaol. Felly fel y gallwch ddychmygu gall lleoli rhai o’r safleoedd hyn fod yn broses anodd.

Mae tua dau gant o nodweddion archeolegol wedi’u cofnodi yng nghanol y Bannau Brycheiniog yn unig. Mae tîm o wirfoddolwyr brwdfrydig iawn a minnau yn gyfrifol am y dasg enfawr o arolygu’r nodweddion hyn. Ar ôl dechrau’r gwaith y llynedd, mae Hilary, Rob a Vic ymhell ar y ffordd i gwblhau’r holl safleoedd yng nghanol y Bannau Brycheiniog.

Tirwedd sy’n gyforiog o fawn...a hanes

Mae Abergwesyn, ehangder helaeth o dir mynyddig sy’n cynnwys tiroedd comin agored ac ardaloedd mawr o fawnog yn safle arall o’n heiddo yng Nghanolbarth Cymru. Yn ddiweddar, gwnaethom groesawu Kevin, Ceidwad Ardal Abergwesyn, i’r tîm, fydd yn parhau â’r gwaith hanfodol ar y safle gan ddod â’n mawndiroedd i reolaeth gynaliadwy fel rhan o darged Llywodraeth Cymru 2020. Mae gan y dirwedd wyllt a hynafol hon lawer iawn o nodweddion archeolegol hefyd, rhai ohonynt yn Henebion Cofrestredig sydd o bwys mawr yn hanesyddol ac yn genedlaethol. Yn ystod y misoedd oerach, byddaf yn arolygu’r safleoedd hyn sy’n cynnwys, yn bennaf, garneddau eithaf mawr o’r Oes Efydd. Bydd hyn yn anodd oherwydd mae’r tir yn gallu bod yn eithaf heriol.

Codwyd y tomenni claddu hyn – y mae rhai ohonynt yn fawr - filoedd o flynyddoedd yn ôl gan ein cyndeidiau fel cerrig coffa i’w hanwyliaid pwysig, y daliwyd eu gweddillion o’u mewn. Yn aml, y gweddillion oedd lludw wedi’i gladdu mewn llestri crochenwaith ynghyd ag arteffactau fel broetsys efydd a phennau gwaywffyn mewn cist ganolog o fewn y garnedd. Mae’r carneddau hyn  a leolir ar y copaon yn ein hatgoffa’n glir o’r effaith ddynol hanesyddol ar ein tir hyd heddiw hyd yn oed.

Os ydym wedi ennyn eich diddordeb yn y gwaith arolygu y mae Huw, y Ceidwad Ucheldir, yn ei wneud drwy gydol y flwyddyn, dewch yn ôl ar gyfer blog y mis nesaf gyda’r Ceidwad Ardal Simon, a fydd yn rhoi’r diweddaraf am ddatblygiadau’r ystadau ar draws ein safleoedd yn y Bannau Brycheiniog a Sir Fynwy.