Caer Mortimer, castell canoloesol

Wyneb gogleddol mawreddog Castell y Waun

Yn ystod y Canol Oesoedd, bu Castell y Waun yn pendilio rhwng gogoniant a gwarth. Cafodd pump o'i berchnogion eu dienyddio am frad a chipiwyd eu stadau gan y Goron – roeddent mewn helynt oherwydd y rhyfeloedd a barhaodd am ganrifoedd.

Hanes cynnar

Yn 1282 cafodd Llywelyn ap Gruffydd ap Madog, sef Tywysog sofran olaf Cymru, ei orchfygu gan Frenin Lloegr, Edward I. Sefydlodd Edward 1 Arglwyddiaeth Tiroedd y Waun, o’r newydd, ar y Gororau.

Rhoddwyd Tiroedd y Waun i Roger Mortimer i gydnabod ei wasanaeth yn rhyfeloedd y Brenin Edward yn erbyn y Cymry. Adeiladodd Gastell y Waun rhwng 1295 a 1310 i warchod dyffrynnoedd Dyfrdwy a Cheiriog, ac i fod yn ganolfan weinyddol leol.

Yn ôl pob tebyg, y pensaer arolygol oedd Meistr James of St. George, pensaer o Savoy a oedd yn un o ffefrynnau Edward I. Fe gyflawnodd waith ar lawer o'i gestyll eraill, yn cynnwys Caernarfon, Biwmares a Harlech.

Bu Roger Mortimer yn gwasanaethu Brenin Edward I, ac yna Edward II – rhoddodd hwnnw deitl Prifustus Cymru Gyfan iddo. Ymhen amser aeth ei uchelgais yn drech nag ef . Er mwyn cefnogi ei nai (Roger Mortimer arall), cododd arfau yn erbyn y Brenin a'i ffefryn, Hugh Despenser yr Ieuaf. Cafodd ei daflu i Dŵr Llundain a bu farw yno yn 1326.

Ar ôl hynny, newidiodd Castell y Waun ddwylo yn rheolaidd rhwng rhai o ddynion pwysicaf yr oes, fel Ieirll Arundel, y Cardinal Henry Beaufort, Dugiaid Gwlad yr Haf, Richard, Dug Caerloyw (y Brenin Richard III yn ddiweddarach), Syr William Stanley, a llawer mwy. Fel rheol rhoddwyd y castell iddynt i gydnabod eu gwasanaeth, ac yna’i fe’i cymerwyd nôl ar ôl iddyn nhw bechu mewn rhyw ffordd neu’i gilydd.

Beth sydd i'w weld?

Castell y Waun yw'r unig un o gaerau'r gororau Edward I y mae pobl yn dal i fyw ynddo hyd heddiw. Gellir gweld nodweddion mwyaf gwreiddiol y castell yn Adain y Gorllewin. Yma gall ymwelwyr archwilio Tŵr Adam o hyd, gyda'i ddwnsiynau dwy lefel, y geudai (toiledau) canoloesol a'r tyllau llofruddio.

Bron bob dydd, gall ymwelwyr gwrdd â garsiwn ein castell a fydd yn falch o arddangos arfau, gadael i chi deimlo pwysau'r arfwisg, a hyd yn oed rhoi dril picellau i'n hymwelwyr iau fel y gallant amddiffyn y castell – cymerwch ofal rhag ofn i chi gael eich rhoi yn y stociau!

Dysgwch am fywyd yn y Canol Oesoedd gan ein gwarchodwyr garsiwn
Saethwr o'r Canol Oesoedd yng Nghastell y Waun
Dysgwch am fywyd yn y Canol Oesoedd gan ein gwarchodwyr garsiwn

Gallwch hefyd ymweld â'r ystafell weithgareddau i deuluoedd – yma fe gewch chwarae gemau, gwisgo fyny, neu archwilio hanes y castell.

Ar ben Tŵr Adam mae golygfeydd syfrdanol o ffenestri'r llawr uchaf i lawr Dyffryn Ceiriog! Gallwch hefyd fynd i ystafell Syr Thomas, a enwyd ar ôl Syr Thomas Myddelton I a brynodd y castell yn 1595, a'r Llys Ynadon gyda'i ffris plastr o'r 17eg ganrif – yr addurniad mewnol hynaf sydd wedi goroesi yn y castell.