Gorffennol cyfoethog ac amrywiol Hafod y Llan

Ruined miner's building at Cwm Llan on Hafod Y Llan farm, Snowdonia,

Mae Hafod y Llan yn gorwedd ar lethrau deheuol yr Wyddfa, mewn ardal ac iddi orffennol cyfoethog ac amrywiol. Mae gennym gofnodion amdani’n dyddio yn ôl i’r 12fed ganrif.

Tywysog canoloesol

Ysgrifennodd Llywelyn Ein Llyw Olaf, yr olaf o Dywysogion Gwynedd, lythyrau at y brenin Edward I o Hafod y Llan a chredir bod hyn ymhlith y cyfeiriadau cynharaf sydd ar glawr at y fferm.  Yn y llythyrau, mae Llywelyn y dweud sut y bu i warchodlu Edward gam-drin ei wŷr yn ystod helfa gerllaw a bu cryn dyndra rhwng y ddau am beth amser.

Pennod ddiwydiannol

Mae olion o orffennol diwydiannol Hafod y Llan yn britho’r dirwedd. Cadwch eich llygaid yn agored am incleiniau a hen gytiau gweithwyr o chwarel Cwm Llan. Credir bod y gwaith cloddio wedi dechrau yn yr 1840au, gan gyrraedd ei anterth yn yr 1860au a’r 1870au pan osodwyd tramffordd i ddyffryn Nant Gwynant. Yn nes ymlaen, ehangwyd melin ddŵr i brosesu copr.

Miners tracks at Cwm Llan
Miners tracks down from Cwm Llan at Hafod y Llan, Gwynedd
Miners tracks at Cwm Llan

Diolch i’r chwarel, roedd llwybr eisoes yn arwain i fyny o Nant Gwynant i Gwm Llan, ymhell cyn i Syr Edward Watkin ymddeol i chalet gerllaw. Ac yntau wedi gwneud ei ffortiwn yn y diwydiant rheilffyrdd, trefnodd Syr Watkin i’r llwybr gael ei ymestyn i gopa’r Wyddfa a thalodd am y gwaith. Gwahoddwyd y Prif Weinidog, Gladstone, i ddigwyddiad arbennig i ddathlu agoriad swyddogol Llwybr Watkin, sy’n nodedig am fod yn llwybr troed dynodedig cyntaf Prydain.

Yn 1892, daeth torfeydd o dros 2000 o bobl trwy’r glaw i ddringo i amffitheatr naturiol yng Nghwm Llan i wrando ar Gladstone yn annerch. Daeth y graig fawr ger lle y safai i gael ei nabod fel Craig Gladstone. Roedd corau Porthmadog a Chaernarfon yn bresennol a bu yno lawer o ganu. Hefyd yn bresennol roedd yr Aelod Seneddol Lloyd George a ddaeth yn Brif Weinidog wedyn.

Walkers on the Watkin Path up Snowdon
Walkers along Watkin Path, Hafod y Llan, Gwynedd
Walkers on the Watkin Path up Snowdon

Cenedlaethau o ffermio

Bu Hafod y Llan yn fferm fynydd ers o leiaf 200 mlynedd. Tua dechrau’r 20fed ganrif, mae’n debygol y byddai gweithwyr yn cerdded i fyny i Gwm Llan ac yn aros yn yr Hafodty tra byddent yn lladd gwair. Roedd Pyrs Williams, un o’r cymeriadau mwyaf diddorol i ffermio Hafod y Llan efallai, yn adnabyddus am ei ddyfeisgarwch a’i hawddgarwch.

Ennill calon y genedl

Penderfynodd y teulu Williams ymddeol o ffermio yn 1997 a lansiwyd apêl i'n helpu i godi arian i brynu’r fferm arbennig hon a’i gwarchod. Cyfrannodd Syr Anthony Hopkins filiwn o bunnau fel Llysgennad Apêl Eryri a oedd newydd ei sefydlu. Daeth y bobl ynghyd i gyfrannu at ddiogelu’r dirwedd eiconig, gan godi £4 miliwn yn 1998 i brynu’r fferm arbennig hon a’i gwarchod. 

Ers hynny, mae Hafod y Llan wedi cael ei ffermio a ein rhan gan reolwr fferm a thîm o fugeiliaid. Rydym wedi rhoi cynnig ar ddulliau newydd o ffermio er lles cadwraeth, wedi croesawu National Theatre Wales i gyflwyno’r perfformiad awyr-agored ‘Yr Helfa’ a ysgrifennwyd gan Gillian Clarke, Bardd Cenedlaethol Cymru ar y pryd, ac rydym yn cydweithio’n agos â’r ffermwyr ifanc sydd wedi ennill ysgoloriaeth i ffermio Llyndy Isaf gerllaw.