Y daith sain Rufeinig yn Nolaucothi

Plentyn mewn gwisg Rufeinig

Ry’n ni eisiau i bawb wybod lle mor arbennig yw Dolaucothi yn Sir Gaerfyrddin. Ni yw’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig yn y DU i gyd; ond beth yw ystyr hynny? Dilynwch y daith hon a gwrando ar y trac sain i ddysgu beth yn union ddigwyddodd yma 2,000 o flynyddoedd nôl. Cewch eich synnu.

1.Pwll mwyngloddio brig

Mae hanes Dolaucothi yn dangos i ni mai’r Rhufeiniaid oedd y cyntaf i gloddio tir Cymru ar raddfa ddiwydiannol i ganfod aur.

2.Caer Rufeinig

Gan edrych draw i gyfeiriad pentref Pumsaint, mae simdde wen yn dynodi ffin y gaer Rufeinig, ar ochr ogleddol yr Afon Cothi.

3.Is-fynedfa Rufeinig

Edrychwch ar y tirwedd anarferol o’ch cwmpas, sydd wedi ei ffurfio gan domennydd gwastraff y mwyngloddio. Mae ei siâp yn anarferol, yn debyg i arch; efallai o ganlyniad i gloddio gyda phicell a gâi ei thrywanu o uchder ysgwydd.

4.Uwch-fynedfa Rufeinig

Sylwch ar y gwahaniaeth mewn siâp rhwng y man yma a’r is-fynedfa. Mae dipyn yn fwy cyson yma. Gall hyn adlewyrchu daeareg neu dechnegau mwyngloddio gwahanol, ond sylwch ar y marciau picell tebyg – tystiolaeth o gloddio â llaw yn bendant.

5. Allanfa’r Uwch-fynedfa Rufeinig

Fel y pyllau mwyngloddio brig eraill yn Nolaucothi, byddai’r ardal lle ry’ch chi’n sefyll yr eiliad hon wedi cael ei olchi’n helaeth â llifogydd dŵr i ganfod aur.

6.Cafnau dŵr a thanciau

Roedd angen cyflenwad enfawr o ddŵr ar gyfer y broses mwyngloddio. Roedd y Rhufeiniaid yn defnyddio system o gafnau i gyfeirio dŵr o afonydd Cothi ac Annell, a oedd wedyn yn bwydo tanciau dŵr anferth.

7. Edrych dros y pwll mwyngloddio brig

Yn union o’ch blaen mae’r prif bwll mwyngloddio brig yn Nolaucothi. Cyn i unrhyw gloddio ddigwydd yma, mae’n debyg mai dyffryn cul oedd yma, gyda nant fach yn rhedeg drwyddo.

8. Carreg Pumsaint

Mae llawer o hen chwedlau ynghylch hen garreg Pumsaint.