Adfer Teml y Llynges yn y Cymin

Y ffigur newydd o Britannia ar ben Teml y Llynges, Y Cymin, Trefynwy, Cymru

Ysbrydolwyd Teml y Llynges yn y Cymin yn Nhrefynwy, De Cymru gan oruchafiaeth lyngesol Prydain ar anterth yr Ymerodraeth Brydeinig. Mae’r Deml wedi gweld newidiadau niferus ers iddi agor ym 1800.

Adeiladwyd Teml y Llynges - yr unig deml o'r fath yn y byd yn ôl pob tebyg - drwy gefnogaeth gyhoeddus yn 1800 i wneud rhywbeth a fyddai’n cydnabod y Llynges Brydeinig ac, yn benodol, yr 16 o lyngeswyr a lwyddodd sicrhau buddugoliaethau pwysig mewn brwydrau mawr ar y môr.

Cwblhawyd y Deml yn 1801. Roedd yr Arglwydd Nelson yn un o’r 16 llyngeswr nodedig ac fe wnaeth ymweld â hi yn 1802 yng nghwmni'r Foneddiges Hamilton a Syr William Hamilton. Yn wir, mae'n debyg i Deml y Llynges gael ei hysbrydoli gan fuddugoliaeth ryfeddol Nelson yn erbyn y fflyd Ffrengig ym Mrwydr y Nîl yn 1798.

Dirywiad trist

Gwnaed newidiadau i Deml y Llynges yn hanner cyntaf y 19eg ganrif, gan gynnwys ychwanegu feranda. Ond erbyn canol y ganrif, roedd y strwythur wedi'i esgeuluso gyda llawer o'r nodweddion wedi'u colli. Erbyn 1850 roedd y Cymin cyfan mewn cyflwr truenus.

Sefydlwyd Pwyllgor Gwella'r Cymin tua 1851 a gwnaed ymdrechion i geisio adfer y Cymin yn 1882.

Adferiad arbennig

Rhoddwyd y Cymin i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ym 1902, a gwnaed gwaith adfer sylweddol ar adeilad rhestredig Gradd II Teml y Llynges ym 1987. Tynnwyd y feranda i lawr, ailosodwyd y placiau a oedd ar goll, a gosodwyd ffigur newydd o Britannia yn lle'r un a gollwyd.

Ond achosodd tywydd garw, yn arbennig yn ystod gaeafau 2009 i 2010 a 2010 i 2011, ddifrod difrifol i'r adeilad.

Yn 2012, cwblhawyd prosiect tri mis o hyd, gwerth £85,000, i adfer Teml y Llynges i'w gwir ogoniant, gyda chymorth Cadw, Cymdeithas Lyngesol Frenhinol Mynwy, Cymdeithas Ymddiriedolaeth Genedlaethol Gwent ac Anna Tribe, un o ddisgynyddion yr Arglwydd Nelson.

Cwblhawyd y gwaith adfer yn Nheml y Llynges gyda dau baentiad bendigedig sydd i'w gweld yn ardal y bwa, ‘The Standard of Great Britain waving triumphant over the fallen and captive flags of France, Spain and Holland’ a ‘The Glorious and Ever Memorable Battle of the Nile’; a ffigur newydd o Britannia yn eistedd yn falch ar ben y gofeb.

Achlysur arbennig yr ail-agor

Dathlwyd ail-agoriad Teml y Llynges ar 1 Awst 2012, 211 o flynyddoedd yn union ar ôl ei hagoriad swyddogol ar 1 Awst 1801, a byddwn yn parhau i gynnal y gofeb arbennig hon am byth, ar gyfer pawb.