Bywyd Syr Henry Morgan

Portread o Henry Morgan yn hongian yn yr Ystafell Frown yn Nhŷ Tredegar

Y Capten Henry Morgan; herwlongwr heriol, enw enwog ac – yn bwysicaf oll – y gŵr a ysbrydolodd ein dathliad môr-ladron blynyddol! Ond pwy oedd ‘Brenin y Bycaniriaid’ a sut mae’n gysylltiedig â’n Morganiaid ni o Dredegar?

Concwerwr ffyrnig

Mae sawl stori’n adrodd hanesion arwrol Syr Henry Morgan, ac yntau ar drywydd enwogrwydd a chyfoeth. Herwlongwr ydoedd mewn gwirionedd, ond roedd pobl yn ei ddrysu am fôr-leidr oherwydd ei weithredoedd anghyfreithlon ac, yn aml, milain.

Wedi’i ariannu gan goron Lloegr, gwnaeth Syr Henry enw i’w hun yn ysbeilio ac ymosod ar drefedigaethau ar hyd Môr y Caribî ar ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg. Sbaen oedd gwlad fwyaf pwerus y byd ar y pryd, a chafodd ei urddo gan y Brenin Siarl II a’i benodi’n Rhaglaw ar Jamaica am ei ymosodiadau arnynt.

Cafodd y Capten Morgan, a oedd yn arweinydd arbennig ac yn goncwerwr ffyrnig, ei ddyrchafu’n arwr yn y Caribî a Lloegr. Fodd bynnag, mae rhywfaint o ddirgelwch am ei anturiaethau o hyd.

Syr Henry Morgan
Syr Henry Morgan
Syr Henry Morgan

Y blynyddoedd dirgel

Dydyn ni ddim yn gwybod rhyw lawer am fywyd Henry Morgan cyn iddo gyrraedd yn Jamaica yn ei ugeiniau cynnar gyda’r gobaith o ymuno ag anturwyr o Loegr oedd wedi ymgartrefu yno. Mae’n debyg iddo gael ei eni yn Llanrhymni ym 1635 i gangen o’r teulu Morgan, a’i chael hi’n anodd ymdopi â bywyd undonog mewn ardal mor dawel.

Does dim tystiolaeth gadarn o gysylltiadau Syr Henry â Morganiaid Tredegar. Ni fuodd yn byw yn Nhŷ Tredegar a does dim tystiolaeth ei fod erioed wedi ymweld â’r ystâd. Fodd bynnag, yn ei ewyllys, mae’n cyfeirio at “fy nghefnder anrhydeddus, Mr. Thomas Morgan o Dredegar”. Yn yr un modd, ym 1862 ysgrifennodd William Morgan o Dredegar lythyr yn cyfeirio at Henry fel “perthynas a chyn-gymydog agos”.

Mae’r ddau beth hyn yn awgrymu bod y Morganiaid o Dredegar yn nabod Syr Henry, ac mae’r ffaith bod William Morgan yn ei alw’n “gymydog agor” yn awgrymu’n gryf fod Henry Morgan wedi cael ei fagu i lawr y ffordd o Dŷ Tredegar.

Môr-ladron yn goresgyn Tŷ Tredegar
Plant wedi gwisgo fel môr-ladron yn chwarae yn y gerddi yn Nhŷ Tredegar
Môr-ladron yn goresgyn Tŷ Tredegar

Mae’r chwedl yn parhau

Mae enw Henry Morgan yn fyw o hyd, yn bennaf drwy frand enwog o rỳm. Mae ei anturiaethau wedi ysbrydoli ffilmiau fel The Black Swan (1942), Blackbeard the Pirate (1952) a Pirates of Tortuga (1961) ac mae ei enw a’i gymeriad yn rhan o lyfrau fel Captain Blood o 1922 gan Rafael Sabatini a nofel gyntaf John Steinbeck, Cup of Gold (1929).

Does ots pa mor bell yw’r cysylltiad rhwng Henry Morgan â Thŷ Tredegar – rydyn ni’n dal i ddathlu ei anturiaethau bob blwyddyn yn y tŷ a’r gerddi!