Cwm Ivy: Lle daw’r môr i mewn

Golygfa o gors Cwm Ivy o’r awyr

Darn bach o dir ar arfordir Gogledd Gŵyr yw morfa Cwm Ivy. Cafodd ei hawlio o’r môr i’w ddefnyddio fel tir ffermio yn yr 17eg ganrif a’i amddiffyn o’r môr gan forglawdd a dyfodd yn ei faint a’i gryfder dros y blynyddoedd. Yn 2014 torrodd y morglawdd ac mae'r môr nawr yn ail-feddiannu'r tir, yn trawsnewid morfa dŵr croyw Cwm Ivy i fod yn forfa heli.

Cyflwynodd ein hadroddiad Glannau Ansefydlog un neges glir…fel cenedl, allwn ni ddim parhau i adeiladu er mwyn amddiffyn ein harfordir. Mewn safleoedd fel Cwm Ivy, felly, dydyn ni ddim bellach yn ceisio herio byd natur drwy ddal y llanw yn ôl. Yn hytrach rydyn ni'n gadael i natur redeg ei chwrs. 

Fideo

Pam ydyn ni'n gadael y môr i mewn?

Mae'r ffaith fod lefel y môr yn codi yn cael effaith mawr ar fannau fel Cwm Ivy. Fel sefydliad, roedden ni wedi penderfynu fel rhan o bolisi Glannau Ansefydlog na fydden ni'n parhau i geisio rhwystro'r môr i lifo dros ein tir. Yng Nghwm Ivy mae'r môr wedi hawlio ei le yma unwaith eto ac yn llifo dros gaeau oedd yn arfer cael eu pori. Mae'r animeiddiad hwn yn trafod y ddau ganlyniad posibl i hyn yng Nghwm Ivy.

Twll yn y morglawdd

Yn Nhachwedd 2013, roedd morglawdd Cwm Ivy yn dangos ôl traul. Ar ôl cyfnod o law trwm llenwodd y nant fewndirol i’r fath raddau fel na allai’r llifddor, a gynlluniwyd i ddraenio’r gors, ryddhau’r dŵr yn ddigon cyflym. 

Fe wnaeth holl bwysau’r dŵr greu twll bach o dan y clawdd. Gwaethygodd pethau dros y gaeaf canlynol wrth i stormydd, glaw, llanw uchel a nerth y môr ddechrau gwneud y twll yn fwy gan adael i gryn dipyn o ddŵr môr lifo mewn i’r gors ddŵr croyw. 

Ym mis Awst 2014 methodd y morglawdd yn llwyr a daeth ei gyfnod fel ‘amddiffynfa o’r môr’ i ben, i bob pwrpas. 

Fideo

Cwm Ivy o'r awyr

Gwyliwch drawsnewidiad Cwm Ivy o dir pori i forfa heli sy'n llawn o fywyd gwyllt. Wedi ei greu yn sgil cyfres o stormydd gwael dros y gaeaf, mae'r fideo hwn yn rhoi golwg o'r awyr ar gamau cyntaf y newid, ac yn cynnwys lluniau o'r tir cyn ac wedi i'r morglawdd dorri.

Edrych ymlaen

O ganlyniad i weledigaeth yr adroddiad ‘Glannau Ansefydlog’, i ganiatáu i’r broses o ail-lunio’r arfordir ddigwydd mor naturiol â phosibl, rydyn ni’n canolbwyntio ar reoli’r newid, wrth i gynefin o gors ddŵr croyw droi yn forfa heli. 

Bron yn syth ar ôl i'r morglawdd dorri, gwelwyd newid sylfaenol yn y planhigion. 

Dechreuodd y gwair ar y tir ffermio wywo o fewn ychydig ddyddiau, a chollodd y coed eu dail yn gyflym gan adael dim ond coed marw erbyn gwanwyn 2015. 

Oedd hyn yn broblem? Doedd y lle ddim yn edrych yn arbennig o hardd o’i gymharu â’r gwyrddni ffrwythlon oedd yn arfer bod yno. Ond er mor salw oedd y newid, dim ond rhywbeth dros dro oedd hyn, tan i blanhigion sy'n tyfu mewn morfa heli ddechrau gwreiddio. 

Fideo

Y misoedd cyntaf ar ôl torri'r morglawdd

Gan symud ymlaen i Fawrth 2015, roedd arwyddion cyntaf bod planhigion y morfa yn dechrau tyfu; y llwylys cain, llyrlys Salicorina, helys a throellig. Erbyn Mehefin roedd y morfa cyfan yn ferw o liwiau gwyrdd llachar oedd yn dangos fod y morfa'n fyw ac iach. Gwyliwch y fideo i weld y newidiadau gyda'ch llygaid eich hun.

Fideo

Tair blynedd ers torri'r morglawdd

Ymhen dim ond tair blynedd mae Cwm Ivy wedi'i thrawsnewid. Erbyn gaeaf 2017 roedd gan Gwm Ivy forfa heli go iawn. Gwyliwch y fideo i glywed am y trawsnewidiad a'r cynefinoedd sydd wedi'u hennill yng Nghwm Ivy.