Hanes Castell y Waun

Cyflwyniad i Gastell y Waun

Fry ar frigiad, lle mae Afon Dyfrdwy ac Afon Ceiriog yn cyfarfod, mae Castell y Waun wedi bod yn edrych dros y Gororau ers 1295.

Mae’r hyn a ddechreuodd fel caer ffiniol a grëwyd ar gyfer Syr Roger Mortimer, Arglwydd y Mers, fel rhan o “Gylch Haearn” Edward I i orchfygu’r Cymry, wedi esblygu’n blasty crand, gan wrthsefyll cythrwfl rhyfel cartref ac arddangos ysblander yr Adfywiad Gothig.

Mae’r adeiladau, y casgliadau a’r gerddi’n adrodd hanes saith canrif o newid mewn grym a chwaeth – o farwniaid ffiwdal, i fasnachwyr cyfoethog, i gadwraethwyr y dydd sydd ohoni.

Ar ôl symud o law i law, ymgartrefodd y teulu Myddelton yng Nghastell y Waun am bedair can mlynedd a mwy, gan ei droi’n gadarnle canoloesol gorau Cymru a oedd wedi’i addasu’n berffaith ar gyfer bywyd domestig.

Caer ar y Ffin

Adeiladodd Roger Mortimer gaer yng Nghastell y Waun er mwyn diogelu gafael Edward I ar y Gymru a oedd newydd gael ei gorchfygu. Erbyn 1310, roedd y tyrrau crwn ysblennydd, y llenfuriau, a’r porthdy – gyda phorthcwlis dwbl, agennau saethau, “tyllau llofruddio”, a daeargelloedd wedi’u cerfio o greigwely – yn symbol llwm o oruchafiaeth y Saeson.

O amgylch y castell roedd yna barc hela, ynghyd â choetiroedd derw ac ynn a gâi eu rheoli’n ofalus, ac arferai’r cerrig gwyngalchog ddisgleirio ar draws tirwedd a gâi ei nodweddu o hyd gan Glawdd Offa – sef y ffin hynafol rhwng Mersia a Phowys a adeiladwyd yn yr wythfed ganrif.

Ym 1308, dyrchafwyd Mortimer yn ‘Brif Ustus Cymru’ gan Edward II, gan roi awdurdod lled-frenhinol iddo. Ond arweiniodd ei wrthryfel diweddarach yn erbyn y Goron at ei garcharu a’i ladd yn Nhŵr Llundain ym 1326, gan esgor ar batrwm o olyniaeth dreisgar a fyddai’n nodweddu Castell y Waun am ganrifoedd.

Trwy’r Canol Oesoedd hwyr, gorchwyl peryglus oedd bod yn berchen ar Gastell y Waun. Dienyddwyd pump o’r deiliaid am fradwriaeth, cymerwyd eu tiroedd oddi arnynt, a llusgwyd eu tenantiaid i fyd gwleidyddol ansicr y Gororau.

Ar ôl cwymp Mortimer, trosglwyddodd Castell y Waun i ddwylo Iarll Arundel am gyfnod byr – ond yna, torrwyd ei ben gan nai uchelgeisiol Mortimer, sef Roger o Wigmore, ar ôl iddo ef a’r Frenhines Isabella ddiorseddu Edward II. Ond buan y daeth y trefniant hwnnw i ben: ym 1330, llwyddodd Edward III i adennill grym a dienyddwyd Roger.

Rhwng 1335 a 1415, bu Castell y Waun yn nwylo’r Ieirll FitzAlan o Arundel; ond perchnogion absennol oeddynt yn bennaf, a dim ond gwelliannau di-nod a wnaethant. Ym 1495, ar ôl i Syr William Stanley (sef perchennog Castell y Waun ar y pryd) gael ei ddienyddio am fradwriaeth, daeth yr ystad i ddwylo’r goron drachefn. Ym 1563, rhoddodd Elizabeth I y Castell i’w ffefryn, Robert Dudley. Ond erbyn diwedd yr unfed ganrif ar bymtheg, roedd Castell y Waun yn grair milwrol hen ffasiwn a diymgeledd.    

Y trawsnewid dan berchnogaeth y teulu Myddelton

Newidiodd popeth ym 1595 pan brynwyd Castell y Waun gan Syr Thomas Myddelton I am £5,000. Ac yntau’n fab iau i un o uchelwyr Cymru, enillodd Thomas ei ffortiwn yn Llundain fel masnachwr, a chyda’i dad Richard, roedd yn un o sylfaenwyr Cwmni Dwyrain India. Hefyd, buddsoddodd yn y Virginia Company, ac yn ddiweddarach buddsoddodd mewn eiddo a bu’n fenthyciwr arian. Daeth Thomas yn Arglwydd Faer Llundain ym 1613, ac yn ddiweddarach daeth yn aelod seneddol ar gyfer Dinas Llundain.

Llwyddodd Myddelton i droi Castell y Waun yn gartref cyfforddus. Cafodd wared â hen strwythurau milwrol; cyflwynodd adeiladau amaethyddol, adeiladau gwasanaeth a rhesi domestig pwrpasol; ac ychwanegodd nodwedd ddinesig drawiadol yn nhŵr y cloc, gan osod y sylfaen ar gyfer y pedair canrif ganlynol pan fu Castell y Waun yn gartref teuluol.

Y tu hwnt i furiau’r castell, ef oedd tirfeddiannwr mwyaf Sir Ddinbych. Datblygodd fwyngloddiau copr newydd ac aeth ati i gadarnhau awdurdod y teulu Myddelton yn yr ardal. Hefyd, cyfrannodd yn fawr at ddiwylliant, gan noddi’r fersiwn boblogaidd gyntaf o’r Beibl Cymraeg.

Bu ei fab, Syr Thomas Myddelton II, yn gadfridog y Seneddwyr yn ystod Rhyfel y Tair Teyrnas (a elwid yn Rhyfel Cartref Lloegr yn ddiweddarach). Dioddefodd Castell y Waun ymosodiadau gan luoedd y Brenin a lluoedd y Seneddwyr wrth i deyrngarwch Myddelton symud o’r naill ochr i’r llall. Er i’r castell ddioddef difrod mawr, llwyddodd i oroesi ac fe’i dychwelwyd i ddwylo’r teulu gan Siarl II.

Yna, aeth sawl cenhedlaeth ati i adfer Castell y Waun yn ofalus, gan droi’r cadarnle drylliedig yn gartref i deulu bonheddig.

Mae casgliad pwysig wedi goroesi o’r cyfnod hwn, yn cynnwys llyfrgell genedlaethol bwysig ac enghreifftiau o fysgedi.

Gwelliannau aristocrataidd

Erbyn canol y ddeunawfed ganrif, roedd perchnogion Castell y Waun yn cywain cyfoeth yn sgil mwyngloddiau lleol a phriodasau proffidiol, ac aethant ati i ailfuddsoddi’r arian yn eu cartref a’u hystad.

Yn y 1760au, priododd Syr Richard Myddelton ag etifeddes gyfoethog o’r enw Elizabeth Rushout. Penderfynasant gomisiynu Joseph Turner i greu Ystafelloedd Swyddogol neoglasurol: cyfres o ‘ystafelloedd croeso’ cain, siambr fwyta, a salŵn, gyda phob ystafell wedi’i haddurno â gwaith plastr a ysbrydolwyd gan Adam, colofnau Ïonaidd a grisiau cantilifer ysblennydd.

Yn y cyfamser, penodwyd William Emes i dirlunio’r parc a’r gerddi. Cafodd Emes wared â ffyrdd, gerddi ffurfiol, waliau a ffensys, aeth ati i greu lawntiau tonnog a golygfeydd agored ar draws y wlad, a phlannodd goed sy’n dal i ddiffinio cymeriad y parcdir.

Erbyn y 1840au roedd chwaeth pobl wedi newid, a daeth nodweddion canoloesol yn boblogaidd drachefn. Penderfynodd y Cyrnol Robert Myddelton Biddulph (1805-72) gyflogi’r pensaer enwog, Augustus Pugin, a oedd yn enwog am ei gynlluniau yn yr arddull Adfywiad Gothig, i ailddylunio rhannau o Gastell y Waun.

Roedd Pugin yn fwyaf enwog am y gwaith a wnaeth ar Ddau Dŷ’r Senedd. Gwelir dylanwad ei arddull “ganoloesol” ar Neuadd Cromwell, a hefyd ar y lliwiau cyfoethog y tu mewn i’r castell a’r gwaith ailfodelu allanol ar Adain y Dwyrain ac Adain y De.

Ni fu’r gwaith yn syml, ac ym 1846 dywedodd Pugin fod y gwaith yng Nghastell y Waun “yn ddigon i yrru unrhyw ddyn o’i gof”. Pan fu farw Pugin yn annisgwyl ym 1852, cwblhaodd ei fab y comisiwn.

Newidiadau yn yr Ugeinfed Ganrif

Erbyn 1900, roedd rhenti amaethyddol ym Mhrydain wedi gostwng yn fawr ac roedd tollau marwolaeth ar y gorwel. Agorodd Richard Myddelton (1837-1913) y castell i’r cyhoedd, ond rhoddodd yr arian i achosion da.

Erbyn 1911, fe’i gorfodwyd i gymryd camau eithafol. Ar ôl arwerthu tir ac adeiladau, rhoddodd Gastell y Waun ar brydles i’r 8fed Arglwydd Howard de Walden.

Am 35 mlynedd, trysorwyd Castell y Waun, a Chymru, gan “Tommy” Scott-Ellis (1880-1946). Roedd yn noddwr y celfyddydau, ac arferai estyn croeso i awduron ac artistiaid dylanwadol a blaengar, yn cynnwys Augustus John, Dylan Thomas a George Bernard Shaw. Cefnogodd yr Eisteddfod Genedlaethol ac aeth ati i greu Theatr Genedlaethol Cymru. Ym 1946, aeth ‘Tommy’ i’w ystadau yn yr Alban i ymddeol a bu farw’n fuan wedyn.

Dychwelodd y teulu Myddelton i Gastell y Waun ym 1949. Esgeuluswyd y gerddi yn ystod blynyddoedd y rhyfel, ond roedd y Lefftenant-Cyrnol Ririd a’r Fonesig Margaret Myddelton yn benderfynol o wella pethau.

Cawsant wared â nifer o ymyriadau Fictoraidd Pugin, gan adfer y llonyddwch neoclasurol. Ond gan fod y costau rhedeg yn drech na nhw, trosglwyddwyd Castell y Waun i ddwylo’r wladwriaeth ym 1978.

Yna, ariannwyd gwaith atgyweirio mawr gan y Gronfa Tir Genedlaethol, ac ym 1981 ysgwyddodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol y cyfrifoldeb dros stiwardio’r castell.

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Thu Hwnt

Dan ofal yr Ymddiriedolaeth, mae Castell y Waun wedi canolbwyntio ar gadwraeth ac ymgysylltu â’r gymuned. Defnyddiwyd grantiau mawr i atgyweirio tyrrau canoloesol ac adfer gwaith plastr bregus, ac mae llwybrau i deuluoedd a llwybrau “pob tywydd” trwy’r coetir yn gwahodd ymwelwyr i archwilio’r ystad.

Mae’r casgliad cenedlaethol arwyddocaol wedi deillio o’r ffaith bod y teulu Myddelton wedi preswylio yn y castell yn ddi-dor am bedair canrif. Mae’r castell wedi’i ddiogelu bellach ar gyfer y genedl, ac mae ei ddogfennau, ei ddodrefn a’i weithiau celf hardd a phwysig yn datgelu cysylltiadau byd-eang cymhleth. Mae’r uchafbwyntiau’n cynnwys dau ddrych mawr eurbren o 1782 a wnaed trwy ddefnyddio’r platwydr mwyaf a oedd ar gael ar y pryd; harpsicord derw a phren collen Ffrengig  a wnaed gan Burkat Shudi ym 1742; cist ‘lledr garw’ Japaneaidd a wnaed c.1600, sydd ymhlith yr eitemau cynharaf a fewnforiwyd i Gymru o Japan; a darlun llawn hyd, sydd newydd ei adfer, o’r gwas John Wilton (a fu farw ym 1751), a arddangosir yn Neuadd y Gweision.

Ar ôl 700 mlynedd, mae Castell y Waun yn parhau i hawlio’i le ar y Gororau. Hanes anhygoel am arglwyddi’r Mers, masnachwyr pendefig a noddwyr y celfyddydau, lle cyfunir amddiffyniad canoloesol, ceinder neoclasurol a menter wledig i greu ystad sy’n adlewyrchu hanes datblygol Prydain ei hun.

Darlleniadau pellach

• John Davies, A History of Wales (1993).
• R. R. Davies, The Age of Conquest: Wales 1063–1415 (1987). 
• Marc Morris, Castles: Their Construction and History (2011). 
• Paul Atterbury & Clive Wainwright, Pugin: A Gothic Passion (1994).
• Keith Ray & Ian Bapty, Offa's Dyke: Landscape & Hegemony in Eighth-Century Britain (2016).
• National Library of Wales: Chirk Castle Estate Records
• The Pugin Society