Darganfyddwch Deml y Llynges yn y Cymin

Y ffigur newydd o Britannia ar ben Teml y Llynges, Y Cymin, Trefynwy, Cymru

Mae Teml y Llynges, Trefynwy - yr unig deml o'r fath yn y byd mae'n debyg - yn symbol o oruchafiaeth lyngesol Prydain ar anterth yr Ymerodraeth Brydeinig.

Ar adeg pan oedd Britannia'n drech na'r don a'r Llyngesydd Nelson ar anterth ei yrfa yn dilyn ei fuddugoliaeth ym Mrwydr y Nîl, roedd gwŷr Clwb y Cymin a thrigolion lleol eraill yn llawn balchder Prydeinig.

Teyrnged o barch

Adeiladwyd Teml y Llynges drwy gefnogaeth gyhoeddus ym 1800 i gofio am 16 o lyngeswyr enwocaf Prydain a'u buddugoliaethau morol yn y Rhyfel Saith Mlynedd a'r rhyfel yn erbyn y Chwyldro Ffrengig.

Fe'i cysegrwyd i Dduges Beaufort, merch y Llyngesydd Boscawen, un o'r llyngeswyr yr adeiladwyd Teml y Llynges er cof amdanynt.

Cwblhawyd y deml neo-glasurol siâp H ym 1801, ac mae bwa gorfoleddus ar ei phen yn cynnal ffigur o Britannia yn eistedd ar graig. O dan y bwa mae dau baentiad: ‘The Standard of Great Britain waving triumphant over the fallen and captive flags of France, Spain and Holland’ a ‘The Glorious and Ever Memorable Battle of the Nile’.

Ymweliad Nelson

Ym 1802, ymwelodd y Llyngesydd Nelson ei hun â'r Cymin, ynghyd â'r anfad Foneddiges Hamilton a'i gŵr Syr William.

Cadwodd Charles Heath, gŵr lleol o Drefynwy, gofnod ysgrifenedig o ymweliad Nelson â'r Cymin, a Theml y Llynges yn benodol. Ymwelodd Nelson â'r Deml gan ei fod ymysg yr 16 o lyngeswyr a anrhydeddwyd, ond hefyd i weld y darluniad o'i fuddugoliaeth ym Mrwydr y Nîl o dan y bwa.

Yn ôl cofnodion Heath: "Roedd yn un o'r llefydd harddaf yr oedd Nelson erioed wedi'i weld a, go dda Drefynwy, y Deml hon yw'r unig Gofeb o'r fath sydd wedi'i chodi i anrhydeddu Llynges Lloegr unrhyw le yn y Deyrnas."

Adfer adeilad i'w wir ogoniant

Mae Teml y Llynges wedi bod drwy newidiadau niferus ers iddi gael ei hadeiladu, gan gynnwys tri chyfnod o drwsio. Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol oedd yn gyfrifol am y ddau gyfnod diweddaraf o waith trwsio, ym 1987 ac eto yn 2012 o ganlyniad i ddifrod difrifol gan y tywydd.

Mae'r adeilad rhestredig Gradd II anarferol ac unigryw hwn wedi'i achub ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, a bydd yn parhau i sefyll fel tyst i oruchafiaeth lyngesol Prydain yn y gorffennol.