Morgrug coch yn y Cymin

Mae'r Cymin yn gartref i un o rywogaethau prinnaf a mwyaf Prydain o forgrugyn – y morgrugyn coch. Fe welwch eu nythod trawiadol hwnt ac yma ar draws ein tir, ac mae'n werth eu gwylio am ychydig funudau.

Sawl un ohonon ni tybed sy’n sylwi ar forgrugyn bach cyffredin yn ymlwybro wrth ein traed? Ond mae’n anodd methu’r morgrug coch - mae'r frenhines yn 12mm o hyd.

Rhywogaeth mewn perygl

Mae’r morgrugyn coch ar y Rhestr Data Coch o rywogaethau mewn perygl yng Nghymru. Maen nhw dan fygythiad oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth ac arferion rheoli coetir.

Mae bron yr holl nythod yn y Cymin ar ymyl y lawnt fowlio yn yr ardd gerrig ac ar y ddôl islaw'r Tŷ Crwn. Er bod y nythod yn symud o flwyddyn i flwyddyn, maen nhw’n dueddol o fod yn yr un ardaloedd yn gyffredinol.
Rydyn ni'n cynnal arolwg o forgrug coch bob pum mlynedd i fonitro cyflwr a maint y boblogaeth.

Teyrnas y frenhines

Gall breninesau morgrug coch fyw am fwy na 15 mlynedd. Dim ond am tua blwyddyn y mae'r gweithwyr yn byw, a byr yw oes y gwrywod, sy'n marw ar ôl paru â'r breninesau yn y gwanwyn.

Y frenhines yw'r unig forgrugyn sy'n dodwy wyau sy'n cael eu meithrin hyd nes eu bod nhw’n deor oedolion. Mae'r gweithwyr i gyd yn fenywaidd ond dy’n nhw ddim  yn atgenhedlu oherwydd nad ydyn nhw wedi datblygu'n llawn. Ond maen nhw'n dodwy wyau o bryd i'w gilydd i'w defnyddio fel bwyd.

Fel y mae'r enw'n awgrymu, y gweithwyr sy'n gwneud yr holl waith yn y nyth, gan gynnal y nyth a thendio ar y frenhines a'i hepil.

Nid yw'r gwrywod yn gweithio - eu hunig ddiben yw paru â'r frenhines.

Rhywbeth i gnoi cil drosto

Mae morgrug coch yn cael llawer o'u bwyd o bryfed gleision, drwy eu 'godro'. Ystyr hyn yw bod y morgrug yn mwytho'r pryfaid yn dyner i ryddhau diferion o fêl - bwyd sy'n llawn siwgrau, asidau, halen a fitaminau.

Dyma gynnyrch gwastraff y pryfed gleision, sy'n cael ei gynhyrchu gan eu bod yn bwyta llawer o sudd coed i gael y protein sydd ei angen arnynt. Mae'r morgrug, yn eu tro,  yn diogelu ffynhonnell siwgr werthfawr y pryfed gleision rhag ysglyfaethwyr a phryfed eraill sy'n bwyta'r sudd.

Felly, y tro nesaf y byddwch chi yn y Cymin, treuliwch ychydig funudau'n gwylio'r pryfed brodorol hyn a rhyfeddu at eu nythod hynod.