Ymweliad y Llyngesydd Nelson â'r Cymin

Horatio Nelson, Is-iarll Nelson (1758-1805) gan George Keating

Yn 1802 daeth y Llyngesydd Horatio Nelson ar ymweliad â’r Cymin - y gwestai enwocaf i wledda yn y Tŷ Crwn.

Croeso cynnes

Gan ddilyn ffasiwn yr oes, teithiodd yr Arglwydd Nelson ar hyd Daith Gwy - i lawr Afon Gwy o Rosan ar Wy i Drefynwy, gyda'r anfad Foneddiges Hamilton a'i gŵr Syr William.

Cafwyd tanio parhaus i'w croesawu i Drefynwy; roedd band y dref yn chwarae, a chawsant eu cyfarch gan y maer a’r holl bobl bwysig leol, a hefyd gan fonllefau torfeydd o drigolion lleol.

Yn ystod eu deuddydd yn y dref daeth Nelson a'r ddau Hamilton i’r Tŷ Crwn, ar fore 19 Awst 1802, i gael brecwast ac i edmygu'r golygfeydd.

Gwnaethant hefyd dreulio amser yn Nheml y Llynges. Roedd hwn yn ymweliad arwyddocaol iawn o ystyried bod y Deml, yn ôl pob tebyg, wedi cael ei hysbrydoli gan fuddugoliaeth Nelson ei hun ym Mrwydr y Nîl ym 1798. Dangosir y digwyddiad hwn yn un o'r paentiadau o dan fwa gorfoleddus y deml, ac roedd Nelson ei hun yn un o'r 16 o lyngeswyr yr adeiladwyd y gofeb mewn teyrnged iddynt.

Cofeb unigryw yng ngwir ystyr y gair

Cofnodwyd ymweliad Nelson gan Charles Heath, un o drigolion Trefynwy. Roedd yn digwydd bod yn ei gwmni wrth iddo ymweld â Theml y Llynges: "Pan gyrhaeddodd yr Arglwydd y rhan hon o'r adeilad fe edrychodd, gydag ysbienglas opera yr oedd yn ei ddal yn ei law, ar y cynrychioliad hwn o'i enwogrwydd, a hynny ag emosiwn digynnwrf, fel petai'r cyflawniad yn perthyn i swyddog arall - ar ôl treulio ychydig funudau'n edrych arno, trodd ei sylw at wrthrychau diddorol eraill o'i gwmpas."

Aeth ymlaen i nodi: "Roedd yn un o'r llefydd harddaf yr oedd Nelson erioed wedi'i weld a, go dda Drefynwy, y Deml hon yw'r unig Gofeb o'r fath sydd wedi'i chodi i anrhydeddu Llynges Lloegr unrhyw le yn y Deyrnas."

Gwnaeth y ffaith fod Teml y Llynges wedi'i chodi mewn pentref bach yng Nghymru nad oedd yn agos at yr arfordir nac yn meddu ar draddodiadau morwrol mawr, yn hytrach nag yn un o borthladdoedd llyngesol mawr Prydain, gryn argraff ar Nelson.

Ni fyddai Colofn Nelson yn cael ei hadeiladu tan 1843, bron 40 mlynedd ar ôl ei farwolaeth ym Mrwydr Trafalgar ym 1805.

Heddiw, mae Teml y Llynges wedi'i hadfer ac rydyn ni'n bwriadu parhau i gynnal y gofeb arbennig hon fel y gall cenedlaethau'r dyfodol gerdded yn ôl troed Nelson yn y Cymin.