Skip to content

Hanes Llanerchaeron

Golygfa o furiau allanol melyn y tŷ yn Llanerchaeron
Y tu allan i’r tŷ yn Llanerchaeron, Cymru | © National Trust Images / James Dobson

Am dros dair canrif bu ystâd Llanerchaeron yn gartref i ddeg cenhedlaeth o’r un teulu. Cyfrannodd bob cenhedlaeth at yr ystâd fel y gwelwch chi hi heddiw, gyda fila, ystafelloedd gweision, stablau, adeiladau fferm a gardd furiog, i gyd yn edrych dros dirwedd hardd a chynhyrchiol. Palwch drwy hanes y bobl a fu’n byw yma a dysgwch sut y gwaeth y pensaer John Nash droi’r tŷ yn fila.

Hanes cynnar Llanerchaeron

Prynwyd Llanerchaeron ym 1634 gan Llewellyn Parry, a allai olrhain ei achau yr holl ffordd i Dywysogion Cymru. Ar yr adeg hon roedd yr ystâd yn cynnwys ffermdy bach â 500 erw o dir a gardd ffurfiol fechan – y gyntaf yng Nghymru o bosib.

Parhaodd yr ystâd i dyfu dros y ganrif nesaf, gyda mwy o dir yn cael ei brynu, diolch i briodas fanteisiol â’r teulu Lewis o’r ystâd gyfagos yng Nghiliau Aeron.

Ailddylunio Llanerchaeron

Priododd y Cyrnol William Lewes ag etifeddes leol, Corbetta Williama Powell o blasty Nanteos, ym 1786. Daeth Corbetta â statws cymdeithasol uwch i’r teulu Lewis, ond hefyd waddol mawr a dalodd am y gwaith adnewyddu i’r ffermdy a oedd yma.

John Nash yn Llanerchaeron 

Cyflogwyd John Nash fel pensaer a dechreuodd y gwaith ar y tŷ yn y 1790au. Fe’i trawsnewidiwyd, drwy weledigaeth Nash, o ffermdy bychan i’r fila moethus a welwn ni yma heddiw.

Pan gafodd ei gomisiynu i ddylunio tŷ newydd yn Llanerchaeron yn 1783, pensaer anhysbys o Lundain oedd John Nash. Yn ddiweddarach sefydlodd ei enw da fel pensaer Rhaglywiaeth o fri. Fe oedd yn gyfrifol am ddylunio’r pafiliwn Brenhinol yn Brighton a Palas Buckingham.

Gweddw ifanc, ar ei phen ei hun

Etifeddwyd yr ystâd gan John Lewis, mab William a Corbetta, ar farwolaeth ei dad ym 1828. Priododd John Lewis â Mary Ashby Mettam ym 1841. Yn drist, bu farw yn nyddiau cynnar y briodas ym 1855 gan adael Mary ar ei phen ei hun yn Llanerchaeron heb unrhyw blant.

Gwnaeth John ei chwaer a’i ferch yn etifeddion i’w ewyllys, yn hytrach na’i nai, a oedd yn benderfyniad rhyfeddol yn y cyfnod hwn. Roedd ei ewyllys hefyd yn datgan y câi Mary aros yn Llanerchaeron am weddill ei hoes, ond gan nad oedd yn berchen ar y safle, ni allai wneud unrhyw newidiadau i’r ystâd.

Cyflogwr, landlord a chymydog gofalgar 

Yn ystod y cyfnod hwn roedd safonau byw yn newid a datblygiadau technolegol yn cael eu cyflwyno mewn cartrefi, ond o dan reolaeth Mary, arhosodd Llanerchaeron yn ei hunfan. Cafodd rheolaeth Mary gryn glod; gofalodd am y bobl o’i chwmpas, gan gynnwys y staff, y tenantiaid a’r cymdogion, mewn ffordd famol ond blaengar hefyd.

'The reputation which you have acquired in the discharge of your public duties as a large landed proprietor has been well sustained by the great respectability of your private character…Your name will remain in mid-Cardgianshire for a very long time and will be ever mentioned with sincere affection.'

- Tenantiaid Llanerchaeron, 1913

Rheolodd Mary yr ystâd tan ei marwolaeth ym 1917, a hithau’n 104 oed. Buodd fyw’n hŷn na’r rhan fwyaf o etifeddion yr ewyllys gwreiddiol, ac yn y pen draw aeth yr ystâd i’r Capten Thomas Powell Lewes, gor-nai’r Uwchgapten John Lewis.

Gweithrediad mecanyddol olwyn ddŵr yn dangos dŵr yn llifo ar hyd gyli a thrwy wal ac olwyn ddŵr yn troi’n gyflym.
Yr olwyn ddŵr yn Llanerchaeron | © ©National Trust Images/Paul Harris

Yr oes fodern yn Llanerchaeron

Gwnaeth y Capten T P Lewes rai addasiadau bach cyn symud i Lanerchaeron ym 1919. Y rhain oedd y newidiadau sylweddol cyntaf ers dros 120 o flynyddoedd. Gosododd y capten lefydd tân newydd mewn rhai ystafelloedd, ffitiodd gypyrddau yn yr ystafelloedd gwely, ac adeiladwyd yr ystafell ymolchi gyntaf yn Llanerchaeron.

Defnyddio’r olwyn ddŵr 

Manteisiodd y Capten Lewes ar olwyn ddŵr yr ystâd drwy ychwanegu system drydanol yn y tŷ. Roedd yr olwyn ddŵr yn gwefru dau fatri mawr a fyddai’n cael eu cludo i’r tŷ i bweru goleuadau a socedi trydan. Yn ffodus, ni chyffyrddwyd â ffabrig adeilad Nash.

Galedi economaidd

Dioddefodd llawer o dai hanesyddol galedi economaidd yn ystod y cyfnod hwn. Goroesodd Llanerchaeron – gwerthodd y teulu Lewes rai erwau o’r fferm a’r tiroedd i gynnal yr ystâd. Ar farwolaeth y Capten T P Lewes ym 1940, etifeddwyd Llanerchaeron gan ei unig fab, Mr John Powell Ponsonby Lewes.

Buodd Mr Ponsonby Lewes yn byw yma, gan reoli’r ystâd yn llwyddiannus, tan ei farwolaeth ym 1989 ac yntau’n 89 oed. Gadawodd Mr Ponsonby Lewes weddill yr ystâd – 760 erw, ynghyd â’r fila a’r fferm – i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Ymwelwyr yn cerdded o flaen tŷ Llanerchaeron ar ddiwrnod heulog

Darganfyddwch fwy am Llanerchaeron

Dysgwch pryd mae Llanerchaeron ar agor, sut i gyrraedd yno, pethau i’w gweld a’u gwneud a mwy.

Pethau eraill o ddiddordeb i chi

Cornel fila Llanerchaeron, adeilad rendrad hufen gyda tho llechi. Yn y blaendir mae dôl o laswellt hir gyda choed aeddfed y tu ôl i’r tŷ ac awyr lwyd uwchben.
Erthygl
Erthygl

Casgliadau Llanerchaeron 

Yn Llanerchaeron, porwch drwy gasgliad hen bethau eclectig Pamela Ward a thrysorfa Geler Jones o beiriannau amaethyddol a domestig o ddechrau’r 20fed ganrif.

Y fila a ddyluniwyd gan John Nash yn yr 1790au yn Llanerchaeron
Erthygl
Erthygl

Ymweld â fila John Nash yn Llanerchaeron 

Mae fila Sioraidd Llanerchaeron yn gwneud y gorau o brydferthwch Dyffryn Aeron, ac mae enghraifft brin o iard wasanaeth gyflawn yn cuddio yng nghefn y tŷ.

Ymwelwyr yn cerdded trwy goetir yn y gaeaf ar ystâd Llanerchaeron yng Ngheredigion, Cymru
Erthygl
Erthygl

Crwydrwch yr ystâd yn Llanerchaeron 

Dewch am dro i weld amrywiaeth o fywyd gwyllt drwy gydol y flwyddyn yn Llanerchaeron, yn y parcdir, y goedwig, y dolydd ac wrth gwrs y buarth gweithredol.

Gardd y gwanwyn, Llanerchaeron
Erthygl
Erthygl

Ymweld â'r Ardd Furiog yn Llanerchaeron 

Mae’r gerddi muriog yn Llanerchaeron yng Ngheredigion wedi bod yn tyfu bwyd blasus ers dros 200 mlynedd. Gallwch brynu cynnyrch ffres ar eich ymweliad.