Hanes Castell Penrhyn a'r Ardd

Adeiladu’r Castell 

Mae ystâd y Penrhyn yn dyddio’n ôl i’r 12fed ganrif, gyda thir wedi’i ddal gan Ednyfed Fychan (bu farw 1246), distain i Llywelyn Fawr (1173-1240). Erbyn y 15fed ganrif, roedd ei ddisgynnydd Gwilym ap Griffith (bu farw 1431) wedi adeiladu tŷ neuadd wedi’i drefnu o amgylch un neu ddwy iard ar y safle. 

Yn y 1780au, comisiynodd Richard Pennant (1737-1808) y pensaer Samuel Wyatt i ailfodelu’r adeilad hwn fel fila Gothig. Ond ei etifedd, George Hay Dawkins-Pennant (1764–1840), a gafodd weledigaeth am rywbeth llawer mwy mawreddog. 

Yn y 1820au, cyflogwyd Thomas Hopper gan Dawkins-Pennant i ddylunio castell newydd enfawr yn arddull yr Adfywiad Normanaidd. Gan ddwyn ysbrydoliaeth o bensaernïaeth filwrol ganoloesol - agennau saethu, murfylchau, waliau anferthol - nid cadarnle amddiffynnol a grëodd Hopper, ond yn hytrach arddangosfa theatrig o bŵer a chyfoeth. 

Wedi’i adeiladu’n defnyddio calchfaen Penmon Ynys Môn, yn cwmpasu craidd o frics, roedd y prosiect yn ymgorffori cerfiadau o bren a gwaith plastr addurniadol, a gwydr lliw gan Thomas Willement, dylunydd blaenllaw o’r cyfnod. 

Cymerodd flynyddoedd lawer i’w adeiladu ar gost sylweddol o £123,000 - sy’n gyfwerth â thros £100 miliwn heddiw. Ymwelodd y Dywysoges Victoria ym 1832, gan weld nad oedd wedi ei gwblhau. 

Er bod rhai beirniaid wedi gwneud hwyl am ben ei ganoloesoldeb ffug, gan ei alw’n bensaernïaeth ar gyfer y llwyfan, Penrhyn yw prif gyflawniad Hopper yn dal i fod ac mae’n arddangosfa o grefftwaith a deunyddiau rhanbarthol. 

Gardd 

Mae tiroedd Penrhyn wedi’u crefftio mor ofalus â’i bensaernïaeth. Mae map o 1768 yn dangos tiroedd caeëdig syml, yn debygol o gynnwys gardd gegin. Erbyn 1841, roedd lawntiau eang, llwybrau troellog a choed hynod wedi trawsnewid y tiroedd yn arddull tirwedd Lloegr. 

Ychwanegodd helwyr planhigion Fictoraidd rododendronau, ffiwsias a phlanhigion estron Asiaidd, a threfnwyd coed derw, ynn a sycamorwydd brodorol i fframio golygfeydd o Eryri. Mae Wellingtonia, a blannwyd ym 1839, bellach yn cyrraedd uchder o 46 metr uwchben y teras. 

Datblygodd Walter Speed (bu farw 1921), y prif arddwr am bron i chwe degawd, erddi cynhyrchiol a nodweddion addurnol - gan gynnwys y Bwa Ffiwsia enwog 100 metr o hyd a adeiladwyd yn y 1880au. Yn ôl cylchgrawn Country Life, hwn yw “ysblander go iawn Penrhyn.” Yn arbenigwr cydnabyddedig ar y pryd, roedd Speed yn rheoli tîm o hyd at ddeg ar hugain o arddwyr. Heddiw, mae criw ymroddedig ond llawer llai yn parhau i ddatblygu etifeddiaeth y gerddi. 

Costau Dynol 

Y tu ôl i ysblander y castell mae hanes creulon. Rhwng y 1500au a 1834, cafodd oddeutu deuddeg miliwn o Affricaniaid eu cludo drwy orfodaeth i weithio ar blanhigfeydd yn America; efallai i chwarter ohonynt farw yn ystod y daith. Yn yr 17eg ganrif, sefydlodd Gifford Pennant (bu farw 1676/7) blanhigfeydd yn Jamaica. Erbyn 1805, roedd ei ddisgynyddion yn rhedeg ystadau a oedd yn caethiwo cannoedd. 
Er na wnaeth disgynydd Gifford, Richard Pennant, erioed ymweld â Jamaica, roedd yn rheoli ei blanhigfeydd a’i weithlu oedd wedi’u caethiwo, drwy ohebiaeth fanwl 
o’i gartref ym Mhenrhyn. Yn Aelod Seneddol a chadeirydd Pwyllgor Gorllewin India a oedd o blaid caethwasiaeth, roedd yn wrthwynebydd uchel ei gloch i’w ddiddymu. 

Pan ddiddymwyd caethwasiaeth ym 1834, dim ond plant dan chwech oed a ryddhawyd ar unwaith. Roedd eraill yn rhwym mewn “prentisiaethau” gorfodol tan 1838. Nid i’r bobl a oedd wedi’u caethiwo yr aeth yr iawndal, ond i’r rhai a oedd yn eu dal: Derbyniodd George Hay Dawkins-Pennant £14,683 (oddeutu £18 miliwn heddiw) am 764 o bobl. 

Ledled Prydain, derbyniodd caethfeistri £20 miliwn mewn iawndal gan y llywodraeth - sy’n gyfwerth â £24 biliwn heddiw - dyled na chafodd ei thalu’n ôl yn llawn tan 2015. 

Menter 

Cyn i’r castell gael ei drawsnewid, roedd y teulu Pennant eisoes wedi dechrau ail-lunio Gogledd Cymru drwy wella’r ystâd a menter ddiwydiannol. Mae cloddio llechi yn ardal Bethesda yn dyddio’n ôl i’r 15fed ganrif, ond galluogodd etifeddiaeth 1781 Richard Pennant iddo gyfuno chwareli llai i greu chwarel enfawr, sef Chwarel y Penrhyn. 

Buddsoddodd yn helaeth mewn seilwaith: ffyrdd, rheilffordd a phorthladd dŵr dwfn ym Mhorth Penrhyn, gan alluogi allforio ar raddfa fyd-eang. 

Erbyn dechrau’r 19eg ganrif, Penrhyn oedd chwarel lechi fwyaf y byd, yn cyflogi bron i 3,000 o ddynion. Amharodd treth allforio adeg rhyfel 1793 ar gynhyrchu am gyfnod, ond ailgyfeiriodd Pennant y gweithlu i adeiladu tramffyrdd ac “orielau” wedi’u cerfio ar ochrau’r chwarel. Adferwyd y cynnyrch erbyn 1802. 

Streic

Roedd cloddio llechi yn beryglus, yn llafurus ac yn talu’n wael o’i gymharu â’r cyfoeth yr oedd yn ei gynhyrchu. Dechreuodd gweithwyr drefnu ym 1865, ac erbyn 1874 roeddent wedi ffurfio Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn dilyn streic fer. 

Cynyddodd tensiynau dan George Sholto Douglas-Pennant (1836–1907), a dorrodd gytundebau cynharach. Oherwydd iddynt gael eu cloi allan ym 1896-97, dechreuodd y Streic Fawr (1900-1903) - gyda thros 2,800 o weithwyr yn cymryd rhan ac yn dod â’r gwaith i stop. Gadawodd sawl un y rhanbarth am byth. Roedd y rhai a oedd ar ôl yn wynebu dinistr neu’n dychwelyd dan delerau newydd, caled. 

Fe grëodd yr anghydfod rhwng y streicwyr a’r rhai a dorrodd y streic - ‘y bradwyr’ - raniadau cymdeithasol a barhaodd am genedlaethau ac sy’n dal i lywio cofion lleol. 

Tirwedd Ddiwylliannol

Ail-luniodd y diwydiant llechi dirwedd ffisegol a diwylliannol Gogledd Orllewin Cymru. Yn 2021, cydnabu UNESCO yr etifeddiaeth hon drwy ddynodi’r ardal - gan gynnwys Chwarel y Penrhyn - yn Safle Treftadaeth y Byd. 

Arloesodd Chwarel y Penrhyn â thechnolegau megis inclêns wedi’u pweru gan ddŵr, systemau draenio blaengar a’r llifiau carreg crwn cyntaf - arloesiadau sy’n deillio o gyfoeth trefedigaethol ac uchelgais diwydiannol. 

Roedd bywyd y chwarel hefyd yn meithrin diwylliant Cymraeg. Daeth y caban, cwt cymunedol ar gyfer prydau bwyd, yn ganolfan ar gyfer trafod, barddoni, canu a chystadlaethau Eisteddfod - yn ymgorffori cloddio llechi mewn treftadaeth leol. Mae toeau o lechi Cymru yn parhau ar adeiladau ledled y byd, yn etifeddiaeth o lafur a hunaniaeth ddiwylliannol. 

Casgliad 

Mae gan Gastell Penrhyn gasgliad sylweddol o ddodrefn, gweithiau celf a gwrthrychau addurniadol hanesyddol sy’n adlewyrchu ei fawredd neo-Normanaidd o’r 19eg ganrif. Dyluniwyd llawer o’r dodrefn gan y pensaer Thomas Hopper a chawsant eu crefftio gan seiri coed yr ystâd, gyda cherfiadau derw cywrain i’w gweld mewn byrddau a chadeiriau. Mae’r gwely llechen un dunnell trawiadol yn ein hatgoffa o gysylltiadau Penrhyn â’r diwydiant llechi.  

Mae tecstilau moethus, gyda rhai dyluniadau carped hefyd yn cael eu cysylltu â Hopper, serameg Minton, porslen Tsieineaidd wedi’i allforio, ac arian gan Paul Storr yn ychwanegu ymhellach at y tu mewn godidog.  

Mae’r casgliad o gelf weledol yr un mor drawiadol, ac yn cynnwys gweithiau gan artistiaid enwog megis Antonio Canaletto a Thomas Gainsborough. Mae portreadau o aelodau o’r teulu a ffigyrau hanesyddol, gan gynnwys gweithiau gan Syr Joshua Reynolds, Allan Ramsay a Mary Beale, yn cyfleu synnwyr o linach a bri. Fwyaf trawiadol, fodd bynnag, yw’r casgliad tirluniau helaeth, sy’n cynnwys paentiadau atgofus gan Richard Wilson, Aert van der Neer, a golygfa drawiadol o Chwarel Lechi’r Penrhyn gan Henry Hawkins. Gyda’i gilydd, mae’r elfennau hyn yn ffurfio amgylchedd cydlynol a throchol, sydd nid yn unig yn ategu pensaernïaeth y castell, ond hefyd yn adlewyrchu cyfoeth, cysylltiadau byd-eang ac etifeddiaeth ddiwydiannol y teulu Pennant. 

Stori'n Datblygu

Mae stori Castell Penrhyn yn parhau i gael ei hysgrifennu. Mae’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn parhau i ymchwilio i orffennol cymhleth yr ystâd, gan weithio gydag academyddion, cymunedau a chydweithredwyr rhyngwladol. Gyda’i gilydd, maent yn dod o hyd i naratif llawnach - un sy’n adnabod y gelfyddyd ac yn cydnabod yr anghyfiawnder wrth ei wraidd. 

Darllen Pellach:

• Legacies of British Slavery 

• Slave Voyages 

• Llechi Cymru (Slate Wales) World Heritage Site 

• Strike! Virtual Workshop 

• Penrhyn Estate Archive (Jamaica)