Hanes Plas Newydd

Wyneb dwyreiniol Plas Newydd, Ynys Môn, Cymru, ar draws Afon Menai o Glan Faenol | © National Trust Images/Nick Meers

Mae gan Blasty a Gardd Plas Newydd lu o storïau i’w hadrodd. Dysgwch am hanes cynnar Williams Paget, Ysgrifennydd Gwladol Harri’r VIII, a dewrder Ardalydd Cyntaf Môn a gollodd ei goes ym Mrwydr Waterloo. Dysgwch am y 5ed Ardalydd a’i fywyd bras a arweiniodd at yr arwerthiant 40 diwrnod a’r 6ed Ardalydd a wnaeth Blas Newydd yn gartref teuluol.

Hanes cynnar a Brwydr Waterloo

William Paget, Barwn 1af Beaudesert

Mae hanes teulu Plas Newydd yn dechrau gyda William Paget a aned tua 1505. Roedd yn Ysgrifennydd Gwladol i Harri VIII. Adeiladodd ei brif gartref teuluol yn Beaudesert, yn agos i Cannock Chase yn Swydd Stafford, ac fe roddwyd teitl Barwn 1af Beaudesert iddo.

Paentiad o Uxbridge a Wellington ar ôl Waterloo gan Constantinus Fidelio Coene, yn Ystafell y Marchoglu ym Mhlas Newydd — Uxbridge a Wellington ar ôl Waterloo gan Constantinus Fidelio Coene ym Mhlas Newydd | © National Trust Images/John Hammond

Ardalydd 1af Môn a'r Brwydr Waterloo

Ganed Henry William Paget yn 1768, yn ail blentyn i Henry Bayly Paget. Gan ei fod yn fab hynaf, fo wnaeth etifeddu teitl 2il Iarll Uxbridge.

Mae’n fwyaf enwog am arwain y marchoglu ym Mrwydr Waterloo yn 1815. Fe gollodd ei goes yn y frwydr ac fe roddwyd teitl Ardalydd Môn iddo am ei ddewrder.

5ed Ardalydd Môn

Ganwyd Henry Cyril Paget ym 1875, ac ef oedd unig fab y 4ydd Ardalydd a Blanche Mary Boyd. Bu farw mam Henry pan oedd yn ddwyflwydd oed. Daeth i Ynys Môn am y tro cyntaf pan oedd yn wyth oed. Ar ôl marwolaeth ei dad ym mis Tachwedd 1898, daeth Henry yn 5ed Ardalydd, gan etifeddu ystadau’r teulu yn Beaudesert yn Swydd Stafford ac ym Mhlas Newydd. Roedd ganddo incwm blynyddol o £110,000 – sef oddeutu £18 miliwn heddiw.

Rhwng 1898 a 1904, llwyddodd Henry Cyril i greu lle yn llawn llawenydd a chreadigrwydd ar Ynys Môn. Ailenwodd Blas Newydd, gan ei alw’n ‘Anglesey Castle’, a chreodd gartref lle gallai fod yn driw iddo’i hun. Ac yntau’n gwrthod cydymffurfio â’r ddelwedd ddisgwyliedig o uchelwr, bu theatredd yn rhan fawr o’i fywyd. Yn ystod ei gyfnod cymharol fyr fel Ardalydd, cafodd effaith fawr ar yr adeilad ac ar fywydau’r gymuned leol o’i amgylch.

Nid oedd modd i Henry gynnal ei ffordd o fyw na pharhau i wario cymaint o arian, ond anwybyddodd y rhybuddion. Parhaodd i wario, ac yn y pen draw datganwyd ei fod yn fethdalwr. Roedd hyn yn golygu bod yn rhaid iddo werthu popeth a oedd yn ei feddiant i dalu ei ddyledion.

Ar ôl i’r problemau ariannol ddechrau, gadawodd Henry Cyril Blas Newydd, ac ni ddychwelodd. Bu farw ym mis Mawrth 1905, yn union cyn ei ben-blwydd yn 30 oed.

Mwy am y 5ed Ardalydd

6ed Ardalydd Môn

Charles Alexander Henry Paget, cefnder cyntaf y 5ed Ardalydd, etifeddodd y teitl yn 1905.

Fe werthodd Beaudesert, prif gartre’r teulu, a moderneiddio Plas Newydd. Daeth â thrydan, gwres, ystafelloedd ymolchi a system ffôn i’r tŷ.

Rex Whistler

Cafodd Rex Whistler, a aned yn 1905, ei gomisiynu i baentio murlun mawr yn yr Ystafell Fwyta darlun a fyddai’n ganolbwynt i’r Neuadd Fwyta.

Treuliodd Rex lawer o amser gyda’r teulu yn yr 1930au a dod yn ffrindiau mawr gyda'r 7fed Arglwydd Môn pryd oedd yn ifanc.

Bywyd y gweision a’r morynion

Roedd Plas Newydd yn lle prysur yn y 1920au a’r 1930au gyda llawer o’r tŷ yn gartref i weision a morynion a’r gegin yn fwrlwm o weithgaredd. Ar ôl i newidiadau mawr gael eu gwneud yn yr 1950au mae’r llefydd hyn yn edrych yn bur wahanol heddiw.

Mwy am Rex Whistler

Landscape mural of Italian seaport showing a harbour scene in the dining room by Rex Whistler at Plas Newydd House & Gardens, Anglesey — Mural of Italian seaport in the dining room by Rex Whistler at Plas Newydd House and Gardens, Anglesey | © National Trust Images/Paul Harris

HMS Conway ym Mhlas Newydd

Roedd Plas Newydd yn gartref i gannoedd o gadetiaid yr HMS Conway oedd yno i ddysgu am fywyd ar y môr am flynyddoedd.

Roedd HMS Conway wedi angori yn nociau Lerpwl ac fe’i symudwyd i Fangor i’w chadw’n ddiogel yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Yn hwyr yn yr 1940au roedd angen canolfan leol ar y traeth. Dewiswyd Plas Newydd fel canolfan wych i’r cadetiaid a’r llong.

Oherwydd poblogrwydd yr hyfforddiant yn 1949 symudodd llawer o gadetiaid i’r tŷ a chymryd mwy na hanner yr ystafelloedd.

Newididau dros y blynyddoedd

Mae Plas Newydd wedi gweld newidiadau mawr dros y blynyddoedd. Enw gwreiddiol y tŷ oedd Llwyn y Moel. Fe gafodd ei drawsnewid o fod yn ‘dŷ parti’ Fictoraidd i fod yn gartref teuluol cyfforddus fel y gwelwn ni heddiw.