Golud a Gwrthryfel yn Nhŷ Tredegar

Braslun a gyhoeddwyd ym mhapur newydd The Times yn dangos Siartwyr yn nesáu at Dŷ Tredegar.

Yr hydref hwn byddwn yn nodi 180 mlynedd ers Terfysg Casnewydd gan edrych ar y themâu pŵer, cyfrifoldeb, gwyliadwriaeth a churadu hanes drwy arddangosfa a phrofiad newydd yn y plasty.

Terfysg Casnewydd a’r Teulu Morgan

Ar 4 Tachwedd 1839, daeth 10,000 o Siartwyr ynghyd a gorymdeithio tua Chasnewydd i ddangos cefnogaeth i ddiwygiad gwleidyddol, i ryddhau Siartwyr o’r carchar ac i Siarter y Bobl, yr oeddent am iddi gael ei chymeradwyo. Cyrhaeddodd mwy na 5,000 o orymdeithwyr Westy’r Westgate yng nghanol Casnewydd, lle roedd 45ain Catrawd y Traedfilwyr yn aros amdanynt.

Yr hyn a ddilynodd oedd un o’r digwyddiadau mwyaf treisgar a gwaedlyd yn hanes y mudiad dros ddiwygio gwleidyddol.

Difaterwch, pŵer a rheolaeth

Ar adeg y Terfysg roedd y Morganiaid o Dredegar yn un o’r teuluoedd mwyaf pwerus yn ne Cymru. Fel y tirfeddianwyr mwyaf yn y rhanbarth, roeddent yn gyfrifol am denantiaid o’r Fro i’r Cymoedd.

Cafodd Syr Charles Morgan ei dargedu gan Siartwyr Casnewydd, fel symbol o’r system wleidyddol. Ysgrifennodd un o arweinwyr y Siartwyr, John Frost, gyfres o lythyron di-flewyn-ar-dafod at Syr Charles drwy gydol y 1820au a’r 30au yn ei gyhuddo o ddifaterwch o ran bywydau ei denantiaid, yn ei geryddu am ei ddiddordebau gwirion ac yn tynnu sylw at lygredigaeth, mileindra a chreulondeb honedig stiward tir Syr Charles, Thomas Prothero.

Wrth i’r tensiynau rhwng y dosbarth gweithiol a’r uchelwyr ferwi drosodd, penododd Syr Charles gwnstabliaid a gwylwyr arbennig a’u lleoli o gwmpas Tŷ Tredegar i’w ddiogelu. Ni chafodd hyn ei fethu gan Frost.

"The present possessor of that splendid mansion thinks it necessary to have a guard around his house, to protect it from fire, to protect his property from (probably) his own tenants!

"Have you never, Sir Charles, thought of the causes which produce these effects?"

Ymosodiad y Siartwyr ar Westy’r Westgate, J.F. Mullock (1840)
Darlun gan J.F. Mullock yn dangos ymosodiad Siartwyr Casnewydd ar Westy’r Westgate.
Ymosodiad y Siartwyr ar Westy’r Westgate, J.F. Mullock (1840)

Golud a Gwrthryfel

Bydd Golud a Gwrthryfel yn edrych ar rôl y teulu Morgan yn y terfysg, eu gwyliadwriaeth dros eu tenantiaid ac angerdd Octavius Morgan dros gasglu a churadu.

Bydd y Parlwr Newydd yn croesawu casgliad o eitemau sydd ar fenthyg o Lyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Casnewydd, gan gynnwys posteri Siartiaeth a dogfennau achos llys, y mae rhai ohonynt ar ddangos am y tro cyntaf erioed. Dysgwch am brif gymeriadau'r stori a gwerthfawrogi dyfalbarhad y Siartwyr drwy lythyron angerddol John Frost i Syr Charles.

Cewch weld yr eitemau a gasglwyd gan Octavius, gan gynnwys copi o lythyr sy’n awgrymu gwir ddiben y Terfysg, ac un o’r llawddrylliau a ganfuwyd ar John Frost pan gafodd ei arestio’r diwrnod wedi’r Terfysg. Sut daeth y pethau hyn i law Octavius? Pwy a ŵyr.

Ewch yn eich blaen i'r ystafelloedd ffurfiol a'r ystafelloedd gwely ac ystyried bywydau cyferbyniol y Morganiaid a'u gweithwyr.

Bydd Siambr Wely'r Meistr a'r Astudfa Cedrwydd yn ailagor i'r cyhoedd ym mis Hydref i adrodd stori'r Morganiaid a'r Siartwyr 20 mlynedd wedi'r Terfysg, gan roi'r cyfle i ymwelwyr ystyried y rôl y chwaraeodd Octavius yn curadu'r rhan hon o hanes y teulu Morgan.

Syr Charles yn arwain gorymdaith drwy’r Neuadd Newydd yn Nhŷ Tredegar
Braslun o Syr Charles yn arwain gorymdaith drwy’r Neuadd Newydd
Syr Charles yn arwain gorymdaith drwy’r Neuadd Newydd yn Nhŷ Tredegar

Beth sydd angen i chi wybod

  • Dyddiadau: 11 Medi - 3 Ebrill
  • Amseroedd: 10.30yb – 4yp (mynediad olaf am 3yp)
  • Prisiau: Rhaid talu’r ffi fynediad arferol.
" You have, Sir Charles, on various occasions declared that it would give you pleasure to promote the interest of the inhabitants of Newport. This was a wise determination; for, as the greater part of the town belongs to you, in promoting the welfare of the inhabitants, you serve yourself."
- John Frost