Dewch i adnabod y teulu Morgan o Dŷ Tredegar

Tredegar House postcard

Cymreig, cyfoethog, cythryblus – roedd y teulu Morgan yn byw yn Nhŷ Tredegar am fwy na 500 o flynyddoedd.

Roeddent yn honni eu bod yn ddisgynyddion i Dywysogion Cymru ac yn ddylanwadol yng Nghasnewydd a’r siroedd cyfagos, yn chwarae rôl fawr mewn materion cymdeithasol, gwleidyddol ac economaidd yn yr ardal drwy gydol eu teyrnasiad.

Etifeddu’r Tŷ 


Etifeddwyd Tŷ Tredegar gan y teulu Morgan ym 1664. O bŵer gwleidyddol i bartïon gwyllt, mae waliau Tŷ Tredegar wedi gweld y cyfan. 
Syr William Morgan oedd y cyntaf i alw Tŷ Tredegar yn gartref. Ar ôl iddo briodi ei gyfnither, Blanche, gwnaethant ddefnyddio eu cyfoeth i frolio eu ffasiwn uchaf a’u bywydau bras, gan droi’r hen faenordy i mewn i’r plas brics coch a welwch heddiw. 
 

Yr oes ddiwydiannol 

Erbyn diwedd y 1700au, roedd sawl cenhedlaeth o Forganiaid wedi byw yma. Sylwodd Syr Charles Gould Morgan, a oedd wedi etifeddu’r Tŷ a 40,000 erw o dir, ar werth yr ystâd, a oedd dan ei sang â mwynau. 
Dechreuodd Charles fuddsoddi mewn prosiectau diwydiannol, y mae rhai i’w gweld yn ne Cymru hyd heddiw, gan gynnwys prydlesu ei dir ar gyfer pyllau glo a gweithfeydd haearn a sefydlu camlas Aberhonddu a Sir Fynwy.  
 

Arddangosfa Gwrthryfel a Gwrthryfel yn Nhŷ Tredegar
Arddangosfa Gwrthryfel a Gwrthryfel yn Nhŷ Tredegar, Casnewydd
Arddangosfa Gwrthryfel a Gwrthryfel yn Nhŷ Tredegar

Gwrthryfel y Siartwyr 

Roedd problemau’n gysylltiedig â bod yn berchen ar ystâd mor fawr hefyd, ac yn y 1830au, daeth y teulu Morgan yn ffocws i fudiad y Siartwyr, protest dros fwy o hawliau gwleidyddol i’r dosbarth gweithiol. 
Perchennog newydd Tŷ Tredegar, Syr Charles Morgan, oedd yr AS dros Aberhonddu a Sir Fynwy ar y pryd. Ym 1830, ysgrifennodd John Frost, un o arweinwyr mudiad y Siartwyr, lyfryn yn dwyn y teitl A Christmas Box for Sir Charles Morgan yn ei gyhuddo o gam-drin ei denantiaid ac yn galw am bleidlais i bawb a phleidleisio cyfrinachol. 

Ffefryn lleol 

Parhaodd y teulu Morgan i ddylanwadu’n sylweddol ar wleidyddiaeth leol dros y blynyddoedd nesaf, gyda llawer o ddisgynyddion Charles yn dilyn ei ôl troed gan ddod yn Aelodau Seneddol. Etifeddwyd y Tŷ gan ei ŵyr, Godfrey, a oedd yn AS ceidwadol, ym 1875. 
Mae Godfrey’n cael ei gofio am ei garedigrwydd. Rhoddodd ddarnau o’i dir i ffwrdd, gan gynnwys Parc Belle View ac Ysbyty Brenhinol Gwent, a lleihaodd rent ei denantiaid hefyd, gan hyd yn oed adael i un wraig weddw fyw yn ddi-rent ar ôl marwolaeth ei gŵr.
 

Evan Morgan a gwesteion yn Nhŷ Tredegar
Evan Morgan a gwesteion yn Nhŷ Tredegar
Evan Morgan a gwesteion yn Nhŷ Tredegar

Gormodedd, ysblander a diwedd oes 

Daeth diwedd i stori’r teulu Morgan yn Nhŷ Tredegar gydag Evan, gor-nai Godfrey. Roedd yn unigolyn digon gwyllt ac yn enwog am ei bartïon mawr a’i ymdrechion ar ddewiniaeth ddu. Bu farw Evan ym 1949, gan adael ar ei ôl rai o straeon mwyaf cywilyddus cyfnod y Morganiaid a baich ariannol a olygai y bu’n rhaid i’w berthnasau werthu Tŷ Tredegar yn fuan wedyn.