Tŷ Newton yn Dinefwr

Hyddod brith yn pori o flaen Tŷ Newton, Dinefwr

Yn sefyll yn gadarn yng nghanol ystâd Dinefwr mae Tŷ Newton, cartref teulu am dros 300 mlynedd i ddisgynyddion yr Arglwydd Rhys, Tywysog pwerus y Deheubarth. O dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1990 mae Tŷ Newton bellach yn le i fwynhau, ymlacio ac adfywio.

Hanes Tŷ Newton 

Wedi’i adeiladu yn 1660, mae Tŷ Newton yn Dinefwr yn blasty cofrestredig Gradd II*, fu’n gartref i’r teulu Rhys (neu Rice) am dros 300 mlynedd. Roedd y teulu yn ddisgynyddion o’r Arglwydd Rhys pwerus fyddai’n rheoli teyrnas y Deheubarth o Gastell Dinefwr, sy’n adfail o fewn yr ystâd bellach. 

Dros y blynyddoedd mae’r tŷ wedi gweld sawl cyfnod o ailgynllunio, yr un mwyaf nodedig yn yr 1850au bach ychwanegwyd ffasâd Gothig, oedd yn ffasiynol bryd hynny. Y ffasâd hyn sydd ei weld ar y tŷ heddiw. Mae modd gweld nifer o nodweddion o’r 17eg ganrif o fewn y tŷ, gan gynnwys y grisiau crand a’r nenfydau addurnedig. 

Mae tŷ wedi bod ar y safle ers y cyfnod cyn-canoloesol, ond mae’r tŷ presennol yn dwyn ei enw o’r ‘New Town’ adeiladwyd ar gyfer ymsefydlwyr Seisnig yn y cyfnod canoloesol. Er nad oedd y dref yn bodoli bellach, y ffaith ei bod wedi bodoli oedd yr ysbrydoliaeth dros enwi’r tŷ. 

Y 9fed Barwn a’r celfyddydau 

Roedd sialensau ariannol enfawr yn wynebu teulu’r Rhys yng nghanol yr ugeinfed ganrif, gyda thollau marwolaeth yn cwympo ar y cyd ar yr ystâd. Er mwyn ceisio casglu arian i gynnal y tŷ, fe wnaeth Richard, y 9fed Barwn Dinefwr, sefydlu rhaglen greadigol gelfyddyd yn y tŷ, wedi’i gefnogi gan Gyngor Celfyddydau Cymru. Am gyfnod hudol byr yn y 1960au roedd y tŷ yn gartref i arddangosfeydd mawreddog a pherfformiadau yn cynnwys enwogion fel y gantores jas enwog Cleo Laine. Daeth yr ysbrydoliaeth, ynni a’r weledigaeth i ddod a rhaglen ddiwydiannol mor gyfoethog i Orllewin Cymru i ben o fewn y ddegawd, ac erbyn canol y 1970au gwerthwyd y tŷ a’r ystâd, cyn iddo fynd yn adfail mewn amser. 

Heddi, rydym yn dwyn ysbrydoliaeth gan weledigaeth y 9fed Barwn gyda rhaglen o ddigwyddiadau celfyddydol a chreadigol sy’n dathlu etifeddiaeth y weledigaeth hon. Ewch i’r erthygl arddangosfeydd i ddarganfod mwy. 

Darganfyddiadau o dan y lloriau 

Yn ystod y cyfnod adnewyddu yn 1999 a 2000 bu’n rhaid codi rhai o’r lloriau i gwblhau’r gwaith atgyweirio. Wrth i’r gwagle ddod i’r amlwg, cwblhawyd arolwg gan yr archaeolegwyr a darganfyddwyd sawl peth rhyfeddol – gwyliwch allan am un mewn cornel oleuedig yn o’r ystafelloedd ar y llawr cyntaf – dyma un o’r pethau rhyfeddaf iddynt ddod ar ei draws! 

Credwyd i rai o’r pethau hyn gael eu gosod yn bwrpasol fel modd hudol o warchod y tŷ rhag ysbrydion a’i warchod y tŷ rhag ddewiniaeth a grymoedd goruwchnaturiol. 

Mae gwrthrychau eraill yn dyddiol yn ôl i sylfaeni’r tŷ presennol – gopi golosgedig o lyfr yn dyddio o 1689; gwniadur plentyn bychan o’r ddeunawfed ganrif, neu gerdyn chwarae wedi’i wneud a llaw gyda nodyn cariadus gan arglwyddes y tŷ. Cewch weld mwy o’r gwrthrychau yn ein arddangosfa bresennol Datguddio: 125 Gwrthrych o Ddinefwr. 

Ystafelloedd arddangos y llawr cyntaf

Mae’r arddangosfeydd yn adlewyrchu ar amryw o agweddau amrywiol bywyd yn Ninefwr dros y canrifoedd, gan ddarparu cipolwg ar hanes yr ystâd a’i phobl, gan ddadorchuddio gwrthrychau o’r casgliad am y tro cyntaf yn ogystal â darparu platfform i ymarferwyr creadigol ymateb i hanes hir y safle a’r tirwedd.