Y mwyngloddwyr aur olaf

Photo of 1930's miners group

Mae’r olion mwyngloddio yn Nolaucothi yn dyddio o gyfnod y Rhufeiniaid hyd at yr 20fed ganrif ac mae ganddynt sawl stori i’w hadrodd. Y tymor hwn, 80 mlynedd ers y Mwyngloddwyr Aur Olaf, rydym yn taflu goleuni ar gyfnod mwyngloddio aur y 1930au yn Nolaucothi.

Roedd technoleg mwyngloddio aur wedi datblygu’n sylweddol ers y 1930au. Erbyn hyn mae peiriannau pwerus sydd â’r gallu i wasgu tunelli o gwarts y diwrnod, gan falurio’r graig a’i phrosesu’n gemegol i adennill mân ronynnau o aur. Roedd yn bosibl echdynnu aur a mwyn yn gyflymach nag erioed ac roedd cyflog da wedi denu dynion o’r pyllau glo a’r ffermydd lleol i Ddolaucothi.

 

Fel rhan o’n hymchwil i ddarganfod mwy am y dynion hyn, rydym wedi bod yn palu trwy archifau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol a dod ar draws darnau anhygoel o wybodaeth hanesyddol, bob un yn rhoi cipolwg i ni ar fywyd Mwyngloddwr Aur yn ein pentref bach Cymreig. Ymhlith y lluniau du a gwyn a dyddlyfrau wedi’u hysgrifennu â llaw, daethom ar draws detholiad o dapiau sain.  

Lleisiau’r Mwyngloddwyr Aur Olaf

Yn y 1980au, roedd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol wedi trefnu cyfres o aduniadau i fwyngloddwyr a chofnodi eu hatgofion o’r cyfnod.

Roedd y rhan fwyaf o’r bobl y cyfwelwyd â nhw wedi dwyn i gof y cyfeillgarwch a brofwyd ganddynt ac roeddent yn teimlo’n angerddol am y diwydiant mwyngloddio a’i dechnegau.  

Roeddent hefyd wedi crybwyll y cynllun bonws a dalodd y mwyngloddwyr yn ôl faint roeddent wedi drilio. I’r mwyngloddwyr, roedd hyn yn gymhelliad i ennill rhagor o arian, ond yn broses, aberthwyd eu hiechyd. I gyflymu’r canlyniadau, gwnaethant roi’r gorau i ddefnyddio dŵr i leithio’r llwch a achoswyd gan y drilio; roedd hyn wedi peri i nifer o’r gweithwyr ddioddef o silicosis.

Gallwch wrando ar ddetholiad o’r cyfweliadau wrth ymweld â Mwyngloddiau Aur Dolaucothi.

Diwedd cyfnod

Cyfanswm gwerthiant aur a mwyn yn nwy flynedd olaf y gwaith oedd £15,877 ond roedd y costau’n fwy na £48,000. Ni fyddai unrhyw waith trin ym Mhrydain yn delio â’r hyn oedd yn dunelledd cymharol fach o fwyn, ac yn 1938, a’r rhyfel ar y gorwel, ystyriwyd bod contract gyda chwmni yn Hambwrg yn ormod o risg.

Y flwyddyn ganlynol, dymchwelwyd yr adeiladau yn Nolaucothi, taniwyd y 500lb o ffrwydron diferu oedd ar ôl ar y safle a gwerthwyd yr holl beiriannau. Roedd hysbyseb yn y Western Mail yn dweud: “Mostly new 1937. Worked approximately 12 months”.

Ar ôl 2,000 o flynyddoedd o fwyngloddio aur ar y safle, o gyfnod y Rhufeiniaid, oes Fictoria ac oes Edward a’r 1930au, gadawyd Mwyngloddiau Aur Dolaucothi unwaith eto.

Os oes gennych stori i’w rhannu am Fwyngloddwyr Aur Olaf Dolaucothi cysylltwch â ni. dolaucothi@nationaltrust.org.uk