Y Vile, tirwedd hynafol, cyfoeth o ddiwylliant

Clytwaith o gaeau bychain ar y Vile, De Cymru

Un cipolwg sydyn tuag y Vile yn Rhosili ac fe sylwch chi'n syth fod rhywbeth yn wahanol am y dirwedd hon; stribedi o gaeau bach cul yn ymestyn at y môr. Dyma weddillion olaf dull hynafol o ffermio sydd ddim ond i'w weld mewn llond dwrn o fannau yn y DU erbyn heddiw.

Mae'r Vile yn dirwedd amaethyddol gymhleth sydd wedi cael ei rhannu'n stribedi o dir gyda chlawdd yn gwahanu pob un. Arhosodd tirwedd y Vile yn ddigyfnewid am gannoedd o flynyddoedd. 

Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd newidiodd dulliau ffermio'n sylweddol, gan ddod yn fwy soffistigedig. Roedd y dulliau modern hyn o ffermio'n ffafrio lleiniau mwy o dir, felly tynnwyd y cloddiau i lawr, gan arwain at newid golwg y dirwedd.

Adfer y dirwedd hon

Ers 1948 rydyn ni'n amcangyfrif i ni golli 5500 metr o'r cloddiau oedd unwaith ar y Vile, ar y tir sydd yn ein gofal ni. Ein huchelgais felly oedd adfer y dirwedd hon.

Dros y pum mlynedd nesaf byddwn ni'n dechrau ar gynllun adfer fydd yn creu dros 4500 metr o gloddiau newydd fydd yn dilyn y ffiniau hanesyddol, ac yn newid ein ffordd o ffermio'r tir fel ei fod yn gynhyrchiol a hefyd o fudd i fywyd gwyllt.

Yn 2017 adferwyd y gyfres gyntaf o gloddiau gan drawsnewid chwech o'r caeau presennol yn ddwy ar bymtheg llain o dir fu unwaith yn rhan o'r rhwydwaith cain yma o gaeau.

Pam ein bod ni'n ail-greu'r cloddiau hanesyddol?

Gan mai dyma un o'r ychydig enghreifftiau sydd wedi goroesi yn y DU o'r hen drefn ganoloesol o amaethu stribedi cul o dir, mae'n hanfodol ein bod ni'n gwarchod y dirwedd hon. Drwy ddiogelu ac atgyweirio'r cloddiau hanesyddol byddwn ni'n gwarchod y Vile rhag cael ei golli, fel bu hanes cynifer o systemau caeau cul eraill.

Mae'r cloddiau sy'n ffurfio'r ffiniau mewn caeau hefyd yn chwarae rhan allweddol yn cynnal bywyd gwyllt. Maen nhw'n gweithio fel coridorau ar draws y tir  amaethyddol ac yn fannau pwysig i anifeiliaid di-asgwrn-cefn ac i adar sy'n nythu. Mae creu hafan i fywyd gwyllt yn rhan lawn mor bwysig o'r cynllun hwn hefyd.

Dysgu am hanes cymdeithasol y Vile

Mae creu'r cloddiau hyn wedi bod yn gyfle gwych i ni ddysgu rhagor am hanes cymdeithasol ffermio ar y Vile.

Rydyn ni wedi cynnal cyfres o ddigwyddiadau i hyfforddi gwirfoddolwyr sut i "gerdded cae" i chwilio am olion o fywydau blaenorol, sy'n dal i orwedd yn y pridd. Canfuwyd olion yn amrywio o naddion fflint cynhanesyddol i ddeunydd trwsio potiau plwm o'r canol oesoedd. Efallai mai'r darganfyddiad mwyaf emosiynol oedd cael hyd i symbol arian o gariad. Byddwn ni'n parhau â'r archwiliadau archeolegol hyn wrth gymryd samplau colofn o baill er mwyn dysgu pa gnydau oedd yn arfer cael eu tyfu yma ac i ddarganfod rhagor am yr amgylchedd naturiol hanesyddol. 
 

Chwilota'r caeau, yn dysgu am hanes cymdeithasol y Vile
Chwilota'r caeau, yn dysgu am hanes cymdeithasol y Vile, Gŵyr