Yr ardd furiog

Bwgan brain yng ngerddi muriog Llanerchaeron, Ceredigion, Cymru

Adeiladwyd gerddi muriog Llanerchaeron ar ddiwedd y 18G ac maen nhw wedi bod yn cynhyrchu ffrwythau a llysiau byth oddi ar hynny. Ar un adeg, nôl yn y cyfnod Sioraidd, roedd y lle’n ferw gwyllt o brysurdeb ond awyrgylch mwy rhamantaidd a breuddwydiol sydd yma heddiw.

200 mlynedd o hanes garddwriaethol


O fewn y muriau fe welwch chi erddi cegin cynhyrchiol, coed ffrwythau hynafol, olion technoleg garddwriaethol yn ymestyn dros oes yr ardd, borderi llysieuol a gardd berlysiau hyfryd.

Roedd y muriau a wynebai tua’r de i gyd yn cael eu cynhesu gan byllau tân pan gawson nhw eu hadeiladu gyntaf. Mae olion rhain i’w gweld o hyd, ynghyd â 2 wely ffrwythau a oedd yn cael eu cynhesu gan dwymfa (‘hypocawst’) a adeiladwyd oddi tanyn nhw. Yn yr iard fframiau fe welwch bwll tân a oedd yn cynhesu fframiau oer.
 
Ar hyd rhan o’r wal sy’n wynebu’r de mae tŷ gwydr Fictoraidd a oedd yn cael ei gynhesu gan system o ddŵr poeth yn cylchredeg. Mae’r system yn dal i fod yn ei lle ond nid yw’n gweithio bellach. Mae yma hefyd dŷ gwydr concrid o’r 1950au sy’n araf ddirywio. Dros 200 mlynedd o hanes garddwriaethol ar hyd 100 metr o wal!
 

51 o afalau gwahanol

Mae coed afal hynafol, a oedd yn wreiddiol wedi cael eu tyfu ar ffurf gwyntyll (‘espalier’)yn erbyn y waliau, wedi creu eu siapiau unigryw eu hunain. Maen nhw’n edrych fel ‘tasen nhw wedi gweld pob tymor ers i’r gerddi gael eu creu dros ddwy ganrif yn ôl! Yn ystod blynyddoedd mwy diweddar mae mwy o goed afalau wedi cael eu plannu o fewn yr ardd furiog. Erbyn hyn mae gennym 51 amrywiaeth o afalau.

Mae’r ardd berlysiau islaw’r wal sy’n wynebu’r de o fewn yr ardd furiog ddwyreiniol. Mae 25 o welyau petryal, wedi’u trefnu mewn “cynllun allweddau piano”, yn llawn dop o wahanol berlysiau coginiol a meddyginiaethol. Yn yr haf maen nhw ar eu gorau ac yn dangos yr amrywiaeth hyfryd o liw, ffurf a gwead sy’n perthyn i’r grŵp diddorol hwn o blanhigion. Mae’r ardd berlysiau hefyd yn gartref i lawer o’r pryfed peillio sydd mor hanfodol i gynnal gerddi cynhyrchiol.
 

Tim Newby, y prif arddwr, yn sgwrsio gyda gwirfoddolwr
Y prif arddwr yn sgwrsio gyda gwirfoddolwr yn yr ardd furiog