Oes aur yr ardd ym Mhowis

Golygfa o’r ardd gyda’r Mynydd Hir yn y cefndir. Castell a Gardd Powis, Powys, Cymru

Yn nechrau’r 1880au, etifeddwyd Powis i ddechrau gan fab ac yna gan ŵyr Robert Clive, y dyn oedd yn gyfrifol am wneud India’n rhan o Ymerodraeth Prydain. Yn eu dwylo nhw, adnewyddwyd yr ardd yn ôl i gyflwr ‘perffaith a chyflawn’.

Agwedd anffurfiol

Roedd gardd berffaith y cyfnod diweddarach yn golygu arddull mwy meddal a rhydd. Erbyn 1809, roedden nhw wedi cael gwared ar yr ardd ddŵr Iseldireg a rhoi lawnt syml yn ei lle gyda cheirw’n dod i bori at erchwyn y terasau isaf.

Ar y terasau glaswellt isaf, ffynnodd coed bach a llwyni. Ar y terasau uchaf mwy ffurfiol, fe gafodd y llwyni yw, oedd yn arfer cael eu tocio’n ofalus, ryddid i dyfu’n goed bach anffurfiol. Fe dynnwyd y coed ffrwythau oedd yn tyfu yn erbyn y waliau ac fe roddwyd planhigion dringo yn eu lle.

Daeth siapiau naturiol i gymryd lle’r hen gynllun geometrig Eidalaidd.

Creadigaeth y Foneddiges Violet

Wnaeth yr ardd ddim newid rhyw lawer yn ystod gweddill y 19eg ganrif, nes daeth Foneddiges Violet (1865-1929), gwraig 4ydd Iarll Powis, yn gyfrifol amdani.

Y Foneddigse Violet Lane-Fox, 16eg Barwnes Darcy o Nayth, Iarlles Powis (1865-1929) gan John Singer Sargent,
Y Foneddigse Violet Lane-Fox, 16eg Barwnes Darcy o Nayth, Iarlles Powis (1865-1929) gan John Singer Sargent,
Y Foneddigse Violet Lane-Fox, 16eg Barwnes Darcy o Nayth, Iarlles Powis (1865-1929) gan John Singer Sargent,

Ei hen daid oedd gŵr o’r enw Lane-Fox o Bramham Park, Swydd Efrog, teulu mawr o arddwyr sy’n dal i fodoli hyd heddiw. A hithau’n dal yn ei phedwardegau, perswadiodd yr Iarll i adael iddi reoli a gwella’r ardd.

Lleoliad newydd

Problem fwyaf Violet oedd fod nifer o’r coed llwyfen uchel oedd yn ffurfio pedwerydd ‘wal’ ddwyreiniol yr ardd wedi syrthio ac roedd rhaid cael gwared â’r rhai oedd ar ôl. Golygai hyn fod yr ardd gegin furiog a’r tai gwydr nawr i’w gweld yn rhwydd o’r Castell ac yn edrych yn flêr.

Symudodd Violet yr ardd gegin gyfan, gan gynnwys y tai gwydr, i le newydd y tu ôl i fryncyn Y Gwyllt. Yn ei lle fe wnaeth hi ardd ffurfiol newydd oedd yn addas i gynnal digwyddiadau cymdeithasol mawr neu ddramâu i blant.

Gardd ffurfiol Violet

Daeth yr Ardd Ffurfiol yn rhan o’r olygfa oedd i’w gweld o’r Castell ac roedd yn nodweddiadol o’r oes Edwardaidd gyda gwagle fflat agored wedi’i amgylchynu gan waliau a gwrychoedd. Roedd ’na le hefyd i forderi bach tlws a choed ffrwythau blodeuog sy’n dal yno heddiw.

Y Gerddi Ffurfiol yng Nghastell a Gardd Powis
Llun o’r castell wedi ei dynnu o’r ardd ffurfiol. Castell a Gardd Powis, Powys, Cymru
Y Gerddi Ffurfiol yng Nghastell a Gardd Powis

Yn ogystal â gwneud y newidiadau yma, fe aeth Violet ati i gyfoethogi’r planhigion ar y terasau gyda mathau newydd o lwyni a phlanhigion parhaol yn ei chais i wneud Powis yn ‘un o’r gerddi harddaf yng Nghymru a Lloegr’.

Cadwraeth a thu hwnt

Wnaeth yr ardd ddim newid ar ôl marwolaeth y Foneddiges Violet yn 1929,  tan 1952, pan ddaeth Castell Powis i ddwylo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Ers hynny rydyn ni wedi parhau gyda’i huchelgais hi ar gyfer yr ardd tra’n cadw ei strwythur hanesyddol aml-haen.