Hanes Plas Newydd

Mae hanes teulu Plas Newydd yn dechrau gyda William Paget a anwyd tua 1505. Roedd yn cael ei gyflogi fel Ysgrifennydd Gwladol i Harri VIII. Adeiladodd ei brif gartref teuluol yn Beaudesert, yn agos i Cannock Chase yn Swydd Stafford, ac fe roddwyd teitl Barwn 1af Beaudesert iddo.

Marcwis 1af Môn

Ganwyd Henry William Paget yn 1768. Roedd yn ail blentyn i Henry Bayly Paget ond fel y mab hynaf, fo wnaeth etifeddu teitl 2il Iarll Uxbridge.

Mae Henry Paget fwyaf enwog am arwain y marchoglu ym Mrwydr Waterloo yn 1815. Fe gollodd ei goes yn y frwydr ac fe roddwyd teitl Marcwis neu Ardalydd Môn iddo am ei ddewrder.

5ed Marcwis Môn

Henry Cyril Paget, a anwyd yn 1875, oedd unig fab y 4ydd Marcwis, ac fe etifeddodd y teitl yn 1898.

Roedd yn greadur llawn asbri oedd yn caru byd y theatr. Fe wariodd gyfoeth y teulu a’u gwneud yn fethdalwyr. Oherwydd hynny fe gynhaliodd werthiant mawr o eiddo’r teulu (roedd dros 40,000 o eitemau ar werth dros gyfnod o 40 diwrnod) er mwyn ceisio talu rhywfaint o’i ddyledion.

6ed Marcwis Môn

Charles Alexander Henry Paget, cefnder cyntaf y 5ed Marcwis, etifeddodd y teitl yn 1905.

Fe werthodd Beaudesert, prif gartre’r teulu, a moderneiddio Plas Newydd. Daeth â thrydan, gwres, ystafelloedd ‘molchi a system ffôn i’r tŷ.

Rex Whistler

Cafodd Rex Whistler, a anwyd yn 1905, ei gomisiynu i baentio darlun a fyddai’n ganolbwynt i’r Neuadd Fwyta.

Syrthiodd Rex mewn cariad gyda merch hyna’r teulu - Lady Caroline. Treuliodd Rex lawer o amser gyda’r teulu yn y 1930au a dod yn ffrindiau mawr gydag Arglwydd presennol Môn.

Brwydr Waterloo

Roedd Henry William, y Marcwis 1af, yn rhan ganolog o frwydr Waterloo.

Fe ddaeth yn enwog iawn am ei ddewrder a’i arweiniad ar y diwrnod. Fe gollodd ei goes yn y frwydr a chael y goes bren gymalog gyntaf erioed.

HMS Conway

Roedd Plas Newydd yn gartref i gannoedd o gadetiaid yr HMS Conway oedd yno i ddysgu am fywyd ar y môr. Fe chwaraeon nhw ran bwysig yn hanes Plas Newydd.

Bywyd o dan y grisiau

Roedd Plas Newydd yn lle prysur yn y 1920au a’r 1930au gyda llawer o’r tŷ yn gartref i weision a morynion a’r gegin yn fwrlwm o weithgaredd. Ar ôl i newidiadau mawr gael eu gwneud yn y 1950 mae’r llefydd hyn yn edrych yn bur wahanol heddiw.

Plas Newydd dros y blynyddoedd

Mae Plas Newydd wedi gweld newidiadau mawr dros y blynyddoedd. Enw gwreiddiol y tŷ oedd Llwyn y Moel. Fe gafodd ei drawsnewid o fod yn ‘dŷ parti’ Fictoraidd y 5ed Marcwis yn y 1880au i fod yn gartref teuluol cyfforddus fel y gwelwn ni heddiw.