Y 5ed Ardalydd fel na welwyd ef erioed o’r blaen

Bydd arddangosfa newydd i ddathlu bywyd y 5ed Ardalydd enigmatig, Cyril Henry Paget, yn cynnwys ffotograffau na welwyd o’r blaen.

Daethpwyd o hyd i’r ffotograffau wrth chwilio’r archifau fel rhan o brosiect i greu ystafell arbennig i gyfleu bywyd llachar y dyn a gâi ei adnabod fel ‘The Dancing Marquess’

Credir mai dyma’r unig luniau sydd ar glawr o’r Ardalydd a’i griw drama yn mwynhau gerddi Plas Newydd ac maent i’w gweld mewn ystafell arddangos arbennig erbyn hyn.

Yn ogystal, mae’r arddangosfa’n cynnwys rhaglenni theatr, ailgread o un o wisgoedd yr Ardalydd a model o’r Gaiety Theatre - capel a drowyd yn theatr â lle i 150 o bobl lle byddai’r Ardalydd yn cyflwyno dramâu ym Mhlas Newydd. Trodd y teulu’r theatr yn ôl yn gapel ôl iddo farw.

" Mae’r lluniau hyn yn rhoi cipolwg gwerthfawr ar ei fywyd y tu hwnt i’r glamor"
- Karen Allen

Dywedodd Karen Allen, Cynorthwyydd Cadwraeth ym Mhlas Newydd, sy’n rhan o’r tîm a ddaeth o hyd i’r lluniau:

“Allen ni ddim credu’r peth pan ddaethon ni o hyd i’r lluniau. Doedd neb o’r tîm wedi eu gweld o’r blaen ac roedd pawb wedi cynhyrfu’n lân”

“Mae’n ddarganfyddiad pwysig oherwydd roedd pawb yn meddwl bod yr holl luniau eraill o’r Ardalydd, y darnau o’r casgliadau a’i bapurau naill ai wedi’u gwerthu yn “Arwerthiant Mawr Môn” yn 1905 neu wedi’u colli neu eu dinistrio.”

Frank, aelod o’r criw drama, gyda’r digrifwr Edmond Low yng ngerddi Plas Newydd
Frank, aelod o’r criw drama, gyda’r digrifwr Edmond Low yng ngerddi Plas Newydd
Frank, aelod o’r criw drama, gyda’r digrifwr Edmond Low yng ngerddi Plas Newydd

“Mae gweld y lluniau mwy naturiol hyn o’r Ardalydd a’i gwmni drama yn mwynhau gerddi Plas Newydd yn rhoi ymdeimlad o le i’w hanes. Yr unig luniau oedd gennym o’r blaen oedd lluniau ohonynt ar lwyfan yn eu gwisgoedd, wedi'u gosod eu hunain yn barod i dynnu lluniau ac felly mae’r lluniau hyn yn rhoi cipolwg i ni ar ei fywyd y tu hwnt i’r rhwysg.”

Bywyd llachar

Etifeddodd Henry Cyril Paget deitl Ardalydd Môn yn 1898. Roedd yn enwog am wastraffu ei etifeddiaeth ar fywyd cymdeithasol moethus, prynu gemwaith ac eitemau ffwr, a chynnal partïon a pherfformiadau theatraidd afradlon.

Erbyn 1904, er gwaethaf ei etifeddiaeth a’i incwm, roedd gan Paget ddyledion o £544,000 (£50 miliwn yn 2014) ac roedd yn fethdalwr. Ar ôl iddo farw, cynhaliwyd ‘Arwerthiant Mawr Môn' neu’r ‘arwerthiant deugain niwrnod’ lle gwerthwyd tua 17,000 o lotiau yn cynnwys popeth o’i gasgliad gemwaith i bethau bach fel peli ping pong a gardiau coesau ar gyfer hoci.

Cafodd hanes y 5ed Ardalydd gryn sylw dros y blynyddoedd diwethaf, er enghraifft, ymddangosodd ar glawr blaen cylchgrawn yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 2017.

Rhaglenni ar gyfer cynhyrchiad y 5ed Ardalydd o Red Riding Hood yn 1902
Rhaglenni ar gyfer cynhyrchiad y 5ed Ardalydd o Red Riding Hood yn 1902
Rhaglenni ar gyfer cynhyrchiad y 5ed Ardalydd o Red Riding Hood yn 1902
Ysbrydolwyd yr awdur a’r perfformiwr Seiriol Davies, a fagwyd ym Môn, gan hanes, neu ddiffyg hanes, yr Ardalydd i greu’r ddrama gerdd “How to Win Against History” a gafodd ganmoliaeth fawr. Cafodd cynulleidfaoedd ledled Prydain gyfle i weld y ddrama a bydd fideo o un o’r perfformiadau i’w weld yn yr ystafell arddangos yn fuan.

Pan glywodd am y darganfyddiad diweddaraf, dywedodd Seiriol:

“Mae hyn yn hwyl. Mae’n wych cael gweld yr Ardalydd wedi ymlacio fwy nag arfer. Mae’n llawer mwy real na’r lluniau gwneud rhithiol eraill sydd ym Mhlas Newydd ac mae’n wych eu bod wedi dod i’r fei wrth iddo gael ei groesawu yn ôl i fynwes y tŷ. Oes gan dŷ fynwes?

“Rwy wrth fy modd bod gan ein sioe ni, ‘How to Win Against History’, ran fach i’w chwarae yn y dychweliad hwnnw. Mae’n deimlad braf ac yn anrhydedd.”

Mae’r arddangosfa ar agor bob dydd rhwng 11am a 5pm (mynediad olaf 4.30pm)