Bugeilio er mwyn gwarchod natur yn Hafod y Llan

Drwy gyfuno sgiliau bugeilio traddodiadol gydag amcanion cadwraeth mae Hafod y Llan yn arwain arbrawf arloesol ar gyfer rheoli cynefinoedd.

Ers prynu Hafod y Llan yn 2000, rydym wedi bod yn rheoli’r fferm er mwyn gwarchod ac adfer ei chynefinoedd mwyaf sensitif, fel rhostir yr ucheldir a gorgorsydd.

Fe hanerwyd niferoedd y defaid o’r cyfrif gwreiddiol o 4000, ac fe gyflwynwyd buches o Wartheg Duon Cymreig i bori’r mynydd a’r coetir yn yr haf.

Gwartheg Duon Cymreig ymysg plu'r gweunydd yn fferm Hafod y Llan
Gwartheg Duon Cymreig ymysg plu'r gweunydd yn fferm Hafod y Llan
Gwartheg Duon Cymreig ymysg plu'r gweunydd yn fferm Hafod y Llan

Erbyn 2010, roedd arwyddion bod y cynefinoedd yn dechrau adfer. Roedd y llystyfiant yn tyfu’n dalach ac yn cael y cyfle o’r diwedd i flodeuo a bwrw hadau.  Ond canlyniad arall i’r drefn newydd hon oedd bod rhywfaint o danbori a gorbori mewn gwahanol fannau, a doedd hyn ddim yn llesol i’r cynefinoedd.

Roedd yn amlwg na fyddai lleihau niferoedd y defaid yn datrys y broblem hon, nac yn helpu menter y fferm. Penderfynwyd mai’r opsiwn mwyaf priodol ar gyfer rheoli’r tiroedd lle roedd defaid yn pori fyddai cyflogi bugail llawn-amser.

Yr her i fugail mynydd

Nid yw bugeilio defaid ar gyfer amcanion cadwraeth yn opsiwn poblogaidd yn y Deyrnas Unedig hyd yn hyn, er fod y dull hwn o ffermio’n cael ei ddefnyddio’n helaeth yn yr Alpau a’r Pyrenees.

Dyma’r enghraifft gyntaf yng Nghymru a Lloegr, hyd y gwyddom, o fugeilio llawn-amser ar dir mynyddig er mwyn sicrhau amcanion cadwraeth.  Ar wahân i’r hinsawdd oer a gwlyb, un o’r prif heriau gyda’r prosiect hwn yw’r ffordd y mae defaid mynydd Cymreig yn pori.

Yn Hafod y Llan, mae’r defaid yn pori’r mynydd agored o fewn eu ‘cynefin’.  Mae gan bob mamog ei chynefin neu ei thiriogaeth ei hun a bydd yn dysgu hynny i’w hoen benyw, gan sicrhau felly bod y ddiadell wedi ei lledaenu’n wastad ar draws y mynydd.  Fel hyn does dim angen cloddiau na ffensys rhwng ffermydd.

Yn Hafod y Llan mae’r gwaith bugeilio’n golygu addasu cynefinoedd presennol y defaid. Mae angen i’r defaid  sydd wedi arfer â chefnau uwch y mynydd gael eu hail-gynefino ar y llethrau is, i ffwrdd oddi wrth y cribau sensitif. Bydd hyn yn cymryd blynyddoedd, hyd nes bydd y genhedlaeth newydd o ddefaid wedi cymryd lle’r hen famogiaid.

Hel defaid ar fferm Hafod y Llan, yng nghysgod yr Wyddfa
Hel defaid i lawr llwybr Watkin, Eryri
Hel defaid ar fferm Hafod y Llan, yng nghysgod yr Wyddfa

Y patrwm bugeilio

Ers 2014, mae’r prosiect bugeilio wedi cael ei ariannu drwy Gytundeb Adran 16 gyda Chyfoeth Naturiol Cymru.

Bob dydd bydd y bugail yn symud defaid yn ofalus o’r parthau sensitif lle nad ydym am weld unrhyw bori, ac i’r ardaloedd sydd angen eu pori.  Yn  2015 penodwyd ail fugail fel y gallwn fugeilio bob dydd o’r wythnos, am y rhan fwyaf o oriau golau dydd.

Tirwedd sy’n newid

Y weledigaeth ar gyfer Hafod y Llan yw cyplysu tir mynydd llawn blodau gwyllt gyda llawr dyffryn sy’n cael ei bori.  Fel hyn, bydd safleoedd pwysig yn gwella ar gyfer byd natur a bydd modd cynnal system fferm fynydd effeithiol.

Mae’r llystyfiant a’r defaid yn cael eu monitro drwy gydol y prosiect pum mlynedd.  Bydd cyflwr y planhigion yn dangos i ni pa mor effeithiol y bydd y bugeilio wedi bod dros y cyfnod hwn. Mae gennym ddiddordeb mawr hefyd i wybod mwy am effaith bugeilio ar ddiadelloedd sydd wedi eu cynefino. Bydd y wybodaeth hon yn werthfawr ar gyfer prosiectau bugeilio ar fynyddoedd sensitif eraill.

Darganfyddwch beth sydd gan natur i’w gynnig yn Hafod y Llan a’r ardal gyfagos
Grug a chreigiau ar fferm Hafod y Llan
Darganfyddwch beth sydd gan natur i’w gynnig yn Hafod y Llan a’r ardal gyfagos