Cysylltiad Waterloo gyda Phlas Newydd

Ardalydd 1af Môn: Henry William Paget

Roedd gan un o aelodau enwocaf teulu Plas Newydd, Henry William Paget, ran bwysig iawn ym Mrwydr Waterloo. Collodd Henry ei goes yn y brwydro ac mae ei goes bren i’w gweld ym Mhlas Newydd heddiw. Y frwydr hon hefyd oedd yn gyfrifol am greu’r teitl ‘Marcwis Môn’, felly beth yw’r stori?

Henry Paget, arweinydd marchoglu’r Cynghreiriaid

Ar Fehefin 18, 1815, llwyddodd Dug Wellington i guro Napoleon ac ennill y frwydr rydyn ni heddiw yn ei hadnabod fel Brwydr Waterloo. Roedd y diolch yn rhannol i ymdrechion marchoglu’r Cynghreiriaid a’u harweinydd, Henry Paget, 2il Iarll Uxbridge, a ddaeth yn ddiweddarach yn Ardalydd, neu Farcwis, cyntaf Môn.

Cychwyn i’r frwydr

Roedd y diwrnod wedi dechrau’n wael i Henry pan gafodd ymosodiad gan farchoglu’r Cynghreiriaid ei threchu’n drwm gan luoedd Ffrainc. Roedden nhw wedi bod yn llwyddiannus i ddechrau gan ’sgubo miloedd o filwyr traed Ffrainc o’r ffordd. Yn anffodus aeth Henry i hwyl y brwydro ac oherwydd ei gynnwrf nid oedd mewn sefyllfa i alw’r marchoglu, sef y milwyr ar geffylau, yn ôl nac anfon mwy i’w cefnogi. Ymlaen â nhw, allan o reolaeth, tuag at linell Ffrainc. Fe gollodd nifer o filwyr marchoglu’r Cynghreiriad eu bywydau a wnaeth Henry erioed faddau i’w hun am y camgymeriad yma.

Roedd yn benderfynol o wneud iawn am hyn felly arweiniodd weddill y marchoglu ar sawl ymosodiad arall gan ymddwyn yn ddewr a phroffesiynol tu hwnt. Fe enillodd y gweithredoedd hyn barch mawr i Henry a hyd yn oed ganmoliaeth gyndyn gan Ddug Wellington, oedd ddim yn ddyn cyfeillgar! 

Colli ei goes 

Er hyn, daeth y dydd i ben gyda thrychineb i Henry pan gollodd ei goes ar ôl cael ei daro gan ffrwydrad canon. Roedd ganddo goes bren am weddill ei oes. Henry Paget oedd y person cyntaf i gael coes bren gwbl gymalog, gyda’r ben-glin a’r migwrn yn gallu plygu gyda cholfach. Daethpwyd i adnabod y goes yma fel yr ‘Angelsey leg’. Os hoffech chi ei gweld mae’n cael ei dangos ym Mhlas Newydd.

Gwobr am ddewrder

Enillodd Henry’r teitl Marcwis neu Ardalydd 1af Môn am ei ran ym Mrwydr Waterloo. Yn nes ymlaen fe gododd y gymuned leol yn Llanfairpwll ger Plas Newydd arian i adeiladu cofeb iddo, sef colofn y Marcwis. Wedi iddo farw, gosodwyd cerflun efydd ohono ar ben y golofn lle mae’n sefyll yn falch i gyfarch ymwelwyr wrth iddyn nhw groesi’r bont i Fôn o’r tir mawr.

Eisiau gwybod mwy am yr ‘Anglesey leg’?

Gallwch wylio ein fideo am y goes a sut mae hi’n gweithio fan hyn os hoffech chi wybod mwy.