Lleoedd hyfryd i’w darganfod ar stad Castell y Waun

Ewch am dro ar hyd y llwybrau o gwmpas y parcdir cyfareddol 480 erw, a darganfyddwch dirwedd yn llawn coed hynafol, blodau gwyllt, adar a thrychfilod.

Hanes y Stad

Mae coedwig hela wedi bod yma yr un mor hir â'r castell, yn cynnwys parc ceirw anferth o'r Canol Oesoedd. Pan oedd y stad yn ei hanterth yn yr ail ganrif ar bymtheg, roedd yn cynnwys 10,000 erw. Cafodd y stad ei thirlunio'n raddol gan aelodau olynol o'r teulu Myddelton, a phenllanw’r gwaith oedd cynllun mawreddog William Emes yn 1764.

Creodd Emes ffosydd cudd (‘Ha-ha’) fel ffordd o atal y 500 o geirw rhag dod i mewn i'r gerddi ffurfiol heb ddefnyddio ffensys a fyddai wedi sbwylio’r olygfa. Plannodd lawntiau anferth a miloedd o goed collddail. Yn 1767, caeodd Emes yr holl ffyrdd a groesai'r parcdir, yn cynnwys hen lwybr y porthmyn – gan ychwanegu 11 milltir at daith y ffermwyr lleol a yrrai eu gwartheg i Wrecsam!

Heddiw mae 70% o'r coetir yn goed derw, yn cynnwys rhai coed hynafol anhygoel ac unigryw sydd wedi bod yma ers cannoedd o flynyddoedd. Rydym yn rhan o'r Fenter Coed Hynafol sy'n helpu i warchod coed hynafol. Mae cynllun plannu coed 25 mlynedd yn rhan o'r fenter hon; seiliwyd y cynllun ar ddyluniadau William Emes ac mae’n golygu y bydd 1500 o goed yn cael eu plannu i gymryd lle unrhyw rai sy’n cael eu colli. Hefyd, mae’r stad yng nghanol Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol (AHNE) Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, ac mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA).

Heddiw, rheolir y parcdir gan dîm bychan o dri Cheidwad a grŵp ymroddgar o wirfoddolwyr. Maen nhw’n gweithio’n galed drwy’r flwyddyn yn cynnal y ffensys a'r dirwedd, yn rheoli a phlannu coed, yn diogelu'r bywyd gwyllt a hefyd yn rhannu eu gwybodaeth gydag ysgolion a grwpiau cymunedol lleol.

Gwnaed y Gatiau Davies unigryw yng Nghastell y Waun yn 1712 ar gyfer Syr Richard Myddelton
Y Gatiau Davies haearn gyr yng Nghastell y Waun
Gwnaed y Gatiau Davies unigryw yng Nghastell y Waun yn 1712 ar gyfer Syr Richard Myddelton

Beth sydd i'w weld?

Clawdd Offa

Clawdd pridd amddiffynnol o'r 8fed ganrif yw Clawdd Offa ac mae rhan ohono’n croesi stad Castell y Waun. Adeiladwyd y clawdd gan y Brenin Offa o Fersia i nodi'r hen ffin gyda theyrnas Powys. Wrth ddod i mewn i'r maes parcio byddwch yn croesi Clawdd Offa, er na fyddwch yn sylwi efallai – chwalodd William Emes ddarnau helaeth ohono fel rhan o'i broject uchelgeisiol i dirlunio’r parcdir. Mae darn ardderchog o'r clawdd i'w weld o hyd yn y parc ceirw canoloesol. Gallwch fynd ato rhwng Mawrth a Medi ar hyd llwybr caniataol.

Llwybrau Amser

Mae cyfres o lwybrau cerdded yn croesi'r stad, sy’n rhoi cyfle i gerddwyr brwd archwilio tirwedd a hanes Castell y Waun. Gallwch gymryd map llwybrau o'r Swyddfa Docynnau, neu dilynwch y byrddau llwybrau a'r marcwyr llwybrau ar hyd y gwahanol lwybrau.

Gatiau Davies

Y peth cyntaf mae ymwelwyr yn gweld wrth gyrraedd Castell y Waun, fel arfer, yw’r gatiau Baróc anhygoel a gomisiynwyd gan Syr Richard Myddelton yn 1712.  Y gofaint lleol, Robert a John Davies, fu’n gyfrifol am wneud y gatiau hyn gan ddefnyddio haearn o efail Myddelton ym Mhont-y-blew. Yn wreiddiol safai'r gatiau ger wyneb gogleddol y castell, ond yn 1770 fe wnaeth William Emes eu symud i’r fan lle mae’r fynedfa bresennol. Symudwyd y gatiau eto i’w lleoliad presennol yn 1888 pan gyrhaeddodd y rheilffordd.

" Mae'r coed hynafol ar draws y stad yn darparu cynefin cyfoethog i lawer o rywogaethau ac mae'n hanfodol ein bod yn gofalu amdanynt fel y byddant o gwmpas am flynyddoedd i ddod."
- Carl Green, Prif Geidwad

Bywyd gwyllt y stad

Mae stad Y Waun yn llawn bywyd gwyllt diddorol a phwysig. Dyma pam y cafodd ei dynodi’n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn 2011. Mae dros 650 o goed hynafol ar y stad, ac mae llawer ohonyn nhw’n dyddio o gynllun plannu William Emes. Mae cymaint o nodweddion naturiol yn perthyn i goed hynafol nes eu bod nhw’n ecosystemau cyflawn ynddyn nhw eu hunain! Mae llu o gennau, llysiau'r afu a mwsoglau yn tyfu ar y rhisgl, mae gwahanol ystlumod yn clwydo a magu mewn tyllau yn y bonion, ac mae pob math o adar fel y dringwr bach a'r gnocell fraith fwyaf yn nythu ynddynt.  

Mae'r pren marw – p’run ai yw’n dal i sefyll neu wedi syrthio - yn cynnal ffyngau a thrychfilod sy’n ddibynnol ar bren sy’n gwywo neu wedi marw. Cofnodwyd dros 200 math yma o drychfilod ar y stad, yn cynnwys 20 rhywogaeth prin sydd yn y Llyfr Data Coch a 97 rhywogaeth sydd wedi cael eu cofnodi’n anaml iawn ym Mhrydain. Yn eu tro, mae'r trychfilod hyn yn fwyd i fathau gwahanol o adar a mamaliaid bach.

Cofnodwyd saith math gwahanol o ystlum ar y stad, yn cynnwys yr ystlum trwyn pedol lleiaf sy’n brin iawn. Mae coetiroedd y stad a'u hagosrwydd at Afon Ceiriog yn golygu bod yma gynefin ardderchog ar gyfer hela bwyd, ac mae’r ystlumod yn defnyddio’r gofod yn nhoeon adeiladau'r castell er mwyn magu yn ystod yr haf. Mae'r arolwg diweddaraf yn dangos bod y boblogaeth o ystlumod trwyn pedol lleiaf yn cynyddu’n raddol.

Mae’r parc blaen yn safle pwysig iawn ar gyfer ffyngau glaswelltir. Cofnodwyd 32 o wahanol rywogaethau yma. Mae'r grŵp hwn o ffyngau yn cynnwys y tagellau pinc, pastynau’r tylwyth teg, tafodau'r ddaear, a'r capiau cwyr lliwgar – mae 15 math wedi eu cofnodi yma. 

Mae digon o adar gwahanol i’w gweld ar y stad trwy gydol y flwyddyn. Mae'r guddfan adar ar y llwybr coed yn lle da i eistedd a gwylio adar y coetir. Yn y Gwanwyn bydd nifer fawr o adar mudol yn cyrraedd ac mae’r telor penddu, y siff-saff, y gwybedog brith a'r tingoch yn nythu yma. Mae boncathod yn gyffredin yn y parcdir, ac yn ystod misoedd yr hydref, gallwch weld heidiau o frych y coed, y socan eira a'r coch dan adain.

Mae stad Castell y Waun yn stad weithiol o hyd, gyda thenantiaid yn ffermio'r tir. Mae'r teulu Myddelton yn dal i gadw da byw ar y stad, yn cynnwys bridiau hanesyddol fel gwartheg gwynion, gwartheg hirgorn Lloegr a defaid duon Cymreig. Defnyddir merlod gwyllt ar gyfer pori cadwraethol yn y coetiroedd, sy’n helpu gwanhau’r rhedyn ac yn annog coed i aildyfu’n naturiol. Nifer fechan o ddefaid sy'n pori’r parc blaen, a hyn er mwyn helpu cynnal y poblogaethau o ffyngau glaswelltir.

Segtrek

Rhedir y ‘profiad Segway’ hwn gan y cwmni lleol Segtrek, sy'n arwain teithiau ar draws stad Castell y Waun drwy gydol y dydd ar y penwythnos, ac ar ddiwrnodau gwaith. Gallwch archebu lle ar eu gwefan www.segtrek.net.