Castell y Waun, adeiladwyd i amddiffyn

Porthcwlis Castell y Waun yn edrych o gyfeiriad y gogledd

Dechreuwyd ar y gwaith o adeiladu Castell y Waun yn 1295. Roedd yn un o'r caerau'r Canol Oesol niferus ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Eu bwriad oedd cadw'r Cymry dan reolaeth y Saeson.

Presenoldeb mawreddog

Nid oedd bwriad erioed i Gastell y Waun fod yn gartref teuluol. Pan gafodd ei adeiladu'n gyntaf, roedd yn gaer filwrol, ac yn ddigon pwysig i'r Brenin Edward I ymweld â hi yn bersonol yn ystod y broses adeiladu yn 1295. Fe wnaeth y Brenin gyflwyno Arglwyddiaeth Tiroedd y Waun i Roger Mortimer ac fe awgrymodd enw adeiladwr, sef James of St. George, (adeiladwr cestyll Harlech, Biwmares, Caernarfon a Chonwy) ar gyfer y gwaith o godi castell. Mae’n ddigon posib fod y Brenin wedi benthyg arian i Roger Mortimer er mwyn iddo adeiladu'r castell.

Dewiswyd lleoliad Castell y Waun yn ofalus i wneud y gorau o'i fanteision amddiffynnol. Adeiladwyd y castell ar sgarp creigiog ym mhen uchaf dyffryn Ceiriog, fel y gallai hefyd reoli dyffryn cyfagos Dyfrdwy a masnachu ar hyd y ffin. Mae’r ffynnon yn y cwrt yn 28.5 metr o ddyfnder, ond gan fod dim ond 300 milimedr o ddŵr yn y gwaelod mae'n debyg y gallai ond gynnal garsiwn o 20-30 o ddynion. Ond roedd ei amddiffynfeydd dyfeisgar yn gwneud iawn am y diffyg llafurlu.

Adeiladwyd i amddiffyn

Roedd gan Gastell y Waun yr amddiffynfeydd diweddaraf yn y cyfnod. O’r tyrau ‘drwm’ gallai’r saethwyr anelu dros ardaloedd eang ac roedd siâp y tyrau crwn yn creu 'parthau lladd' lle roedd yr ardaloedd saethu hyn yn gorgyffwrdd. Cynlluniwyd y tyrau, gyda’u waliau 5 metr o drwch, fel eu bod nhw’n lledu allan ar y gwaelod. Pwrpas hyn oedd gwneud hi’n anodd i dyrau gwarchae a hyrddod rhyfel ymosod ar y castell.

Yn wreiddiol, roedd gan y castell bedwar tŵr cornel gyda chysylltfur cul rhyngddyn nhw, a hanner tyrau yng nghanol pob ochr. Dim ond y lloriau uchaf oedd wedi eu cysylltu gyda choridorau; roedd hyn yn golygu y byddai'n rhaid brwydro dros bob tŵr, a’u cipio, yn unigol. Yn wreiddiol byddai'r cysylltfuriau wedi bod yn rhy gul i gael eu defnyddio fel unrhyw beth heblaw am dramwyfa, felly byddai'r trigolion wedi byw y tu mewn i’r tyrau.

Roedd dyluniad mewnol y tyrau wedi ei gynllunio'n ofalus: mae gan y mynedfeydd 'dyllau llofruddio' a phwyntiau baricêd. Roedd llawer o’r tyllau llofruddio wedi eu cuddio'n gelfydd ac roedden nhw’n galluogi'r dynion y tu mewn i ollwng cerrig neu saethau tân yn annisgwyl ar oresgynwyr. Roedd y tyllau hyn ar bob llawr felly byddai'r frwydr i ben pob tŵr wedi bod yn anodd ac yn farwol. Gellir gweld tyllau llofruddio o hyd yn Nhŵr Adam - cadwch lygad ar agor amdanyn nhw pan fyddwch yn ymweld!

Safai Castell y Waun yn amlwg uwchben y dirwedd foel, yn enwedig wrth edrych o gyfeiriad Cymru, ac mae'n debygol iawn y byddai wedi cael ei wyngalchu. O’r tyrau gwylio roedd hi’n bosib cadw llygad strategol ar fryniau a dyffrynnoedd Cymru. Roedd y castell yn symbol o rym a nerth, ac yn rheoli'r ffin a llywodraethu dros y tiroedd o'i amgylch.