Trysorau ein casgliad

Wyneb blaen Cabinet y Brenin yng Nghastell y Waun

Pan fydd teulu wedi byw yn yr un lle am 400 mlynedd, fe fydd amrywiaeth helaeth iawn o gelf, dodrefn a phethau cywrain wedi cronni dros amser.

Dyma un neu ddau o'r trysorau a gedwir yng Nghastell y Waun, ond mae llawer mwy i'w gweld a gellir gweld y rhan fwyaf ohonynt ar-lein hefyd ar www.nationaltrustcollections.org.uk

Cabinet y Brenin

Yn ôl y gred, rhoddwyd hwn gan Siarl II i Syr Thomas Myddelton II (1586 - 1666) yn 1661 i ddiolch iddo am ei ran yn adfer y frenhiniaeth. Cafodd Cabinet y Brenin ei wneud allan o bren eboni gyda phatrymau o gragen crwban wedi eu gosod yn y pren. Mae mowntiau arian y tu mewn i’r cabinet ynghyd â phaentiadau olew ar gopr. Daw’r cabinet o Ysgol Ffleminaidd yr 17eg Ganrif, tua 1640-50.

Mae tair lefel yn y cabinet. Mae'r gyntaf yn cynnwys 10 panel bach petryal o gopr paentiedig o stiwdio Frans Francken II (Antwerp 1581 - 1642), pan oedd hwn dan oruchwyliaeth ei fab Frans Francken III (Antwerp 1607 - 1667). Maen nhw’n dangos golygfeydd o Fywyd Crist a'r Saith Gweithred Drugarog: bwydo'r newynog, rhoi diod i'r sychedig, gwisgo'r noethion, ymweld â charcharorion, rhoi lloches i bobl ddieithr, ymweld â'r claf, ac yn olaf, claddu'r meirw.

Mae'r ail lefel yn cynnwys 10 drôr â mowntiau arian ar eu hwyneb gyda ‘putti’, dolffiniaid, mwncïod, llewod ac adar, a dau ddrws yn agor allan hefyd gyda mowntiau arian. Mae'r drysau hyn yn dangos y drydedd lefel sydd â llawr o baneli cragen crwban coch, 8 drôr gyda mowntiau arian a chilfach â drych yn y canol.

Siart Achau'r Teulu Myddelton

Mae'r sgrôl anhygoel 35 troedfedd hwn yn dangos siart achau'r teulu Myddelton yn mynd yn ôl o 1670 drwy linach tywysogion Cymru a brenhinoedd Seisnig hynafol. Cafodd ei gomisiynu tua 1660 i nodi'r farwnigaeth a oedd newydd ei chyflwyno gan y Brenin Siarl II.

Lluniwyd y siart ar bapur o waith llaw gydag inciau lliwgar a wnaed o afalau derw a sylffad haearn. Mae arysgrif ar y siart yn dweud, 'Bu farw Samuel Myddelton, awdur y siart hwn, yn 1678'.

Cist Croen Siarc

Cist Japaneaidd o tua 1600, gyda chlawr bwaog wedi ei orchuddio â chroen siarc (graenledr) gyda phaneli lacr a phatrymau o nacr (‘mother-of-pearl’) wedi eu gosod i mewn ynddynt. Mae'r paneli'n dangos golygfeydd o anifeiliaid, ffrwythau, adar, coed, blodau a thai. Mae gan y gist glasbiau a chlo o gopr euraid addurnol, ac mae’n sefyll ar stand Seisnig.

Credir bod y gist wedi ei chaffael gan Syr Thomas Myddelton I a wnaeth ei ffortiwn fel mentrwr masnachwr ac a oedd yn un o sylfaenwyr yr East India Company.

Y Beibl Bach

Yr eitem bwysicaf yn llyfrgell Castell y Waun yw copi Syr Thomas Myddelton o'r Beibl Bach. Cyfrannodd Syr Thomas at gost printio'r argraffiad Cymraeg maint-poced hwn o'r Beibl, a gyhoeddwyd ym 1630.

Oherwydd ei fod yn fforddadwy ac yn hwylus o ran ei faint, roedd y Beibl Bach yn boblogaidd iawn. Fe wnaeth y Beibl Bach gyfraniad mawr at gadw'r iaith Gymraeg yn fyw gan iddo ddod â ffurf ysgrifenedig yr iaith i filoedd o gartrefi cyffredin yng Nghymru.