Yr Arglwydd Howard de Walden, noddwr Cymru

Tri llun o Thomas Scott-Ellis, yr 8fed Arglwydd Howard de Walden, yn yr Ystafell Fwa yng Nghastell y Waun

Ym 1910, prydleswyd y castell i Thomas, yr 8fed Arglwydd Howard de Walden. Disgrifiwyd ef fel dyn swil, tra dysgedig, a miliwnydd ecsentrig.

Cyn iddo ddod i fyw yng Nghastell y Waun yn 1911, gwnaeth yr Arglwydd Howard de Walden (1880-1946) waith atgyweirio helaeth i adeiladwaith y castell, a gosododd fwy o offer trydan a chyfleusterau ystafell ymolchi.

Ail-enwodd y Capel yn Ystafell Gerdd, a gosododd rodfa drwyddi i uno'r Oriel Hir â'r Adain Ddeheuol fel y gallai gwesteion gyrraedd eu hystafelloedd heb orfod mynd allan o'r adeilad. Rhoddwyd yr enw priodol, Swît y Ritz, i'r ystafelloedd gwesteion newydd hyn.

Roedd Marguerita, gwraig Thomas a merch Charles van Raalte, yn drefnydd partïon gwych, ac yn gantores soprano. Daeth Castell y Waun yn gyrchfan reolaidd i'r teulu brenhinol ac i wleidyddion a phobl ddisglair.

Gwr â myrdd o ddoniau

Roedd llu o ddiddordebau gan Tommy. Yn eu plith roedd dogfennu herodraeth y Canol Oesoedd, golygu Burke's Peerage, cystadlu yn y rasys cychod gwib yng Ngemau Olympaidd 1908 (yr unig dro i hwn fod yn ddigwyddiad Olympaidd), rasio ceffylau, hwylio, heboga, chwarae golff, hedfan, hwylio cychod model, ysgrifennu libretti ar gyfer operâu (gyda cherddoriaeth gan ei gyfaill Joseph Holbrooke), ac ysgrifennu pasiantau a phantomeimau ar gyfer ei chwe phlentyn a'u ffrindiau – cyflawnodd y cyfan!

Roedd yn noddwr gweithgar ym myd y celfyddydau. Mi wnaeth gefnogi a helpu sefydlu Cwmni Theatr Cenedlaethol Cymru, a chefnogodd yr Eisteddfod hefyd. Yn ystod y cyfnod hwnnw dysgodd Gymraeg yn rhugl.

Gwasanaeth yn y Rhyfel Byd Cyntaf

Ymladdodd yr Arglwydd Howard de Walden yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn Affrica, yn Gallipoli, ac yn Ffrainc. Ymrestrodd llawer o weision y stad i wasanaethu hefyd, ac fel cydnabyddiaeth fe wnaeth yr Arglwydd Howard de Walden ychwanegu o’i boced ei hun at eu cyflog yr oedden nhw’n ei gael gan y fyddin. Roedd wedi arswydo'n llwyr o weld holl erchyllterau’r rhyfel ac o golli cymaint o bobl, ac ni wellodd fyth yn llwyr. Ciliodd yn fwy nag erioed o fywyd cymdeithasol. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, comisiynodd Eric Gill i gerflunio'r gofeb Ryfel ym Mhentref Y Waun.

" I think I can understand now the wandering spirit coming back often to follow the paths it loved in life. I am sitting now in my room in Adams Tower looking up the valley and the wind is driving the wet leaves against the panes and the fierce wind all warm and misty is booming up through those wonderful tall oaks straight from the Berwyns"
- Thomas Scott-Ellis, 8th Lord Howard de Walden, 1916

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd dychwelodd y Cyrnol Robert Edward ‘Poss’ Myddelton i Gastell y Waun. Yn ei hunangofiant, mae'r Arglwyddes Howard de Walden yn rhoi darlun doniol o ‘ddau hen gyrnol Y Waun'; ei gŵr yn Is-gyrnol y Gwarchodlu Cartref a Poss yn ddirprwy i hwnnw, ‘y ddau â'i was personol a'i ddecanter port ei hun, ac yn byw mewn cytgord perffaith.’ Ar ddiwedd y brydles yn 1946, ymddeolodd yr Arglwydd Howard de Walden i'w stadau yn yr Alban a bu farw yno yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn.

Noddwr y celfyddydau

Comisiynodd yr Arglwydd Howard de Walden waith celf gan lawer o artistiaid blaenllaw'r 20fed ganrif, a gellir gweld rhai o'r rhain gyda'i gilydd yng Nghastell y Waun am y tro cyntaf ers 1946. Yn eu plith mae portreadau gan Augustus John a John Lavery, tirluniau gan Wilson Steers, penddelw efydd gan Rodin a hyd yn oed arfwisg gyflawn ‘o'r Canol Oesoedd’ gan Joubert. Mae'r casgliad hwn yn rhoi cip cyfareddol ar fywyd y dyn a ddisgrifiwyd gan rai fel ‘noddwr mawr olaf Cymru’.

Rydym yn dathlu cyfnod tenantiaeth y teulu Howard de Walden yn y Parlwr Bwa. Ar yr adeg honno roedd yn cael ei ddefnyddio fel ystafell wely gan ‘Poots’, sef chwaer yr Arglwyddes Marguerita, pan fyddai’n dod i aros. Heddiw mae'n ystafell gysurus o'r 1930au gyda chefndir Fictoraidd a ysbrydolwyd gan baentiad John Lavery o deulu Howard de Walden yn ymlacio yn y Salŵn.

Er mai dim ond am gyfnod byr iawn y bu'r Arglwydd Howard de Walden yn byw yng Nghastell y Waun, mae atseiniau ohono ym mhobman, a chaiff ei gofio fel cymeriad hael a chwaraeodd ei ran yn gwarchod Castell y Waun ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.

Darllenwch hanes yr Arglwydd Howard de Walden drwy lawrlwytho'r bywgraffiad cyfareddol hwn, a ysgrifennwyd gan ei ŵyr, Thomas Seymour, am ddim.

Lawrlwytho: My Grandfather, A Modern Medievalish: A Biography of the 8th Lord Howard de Walden by Thomas Seymour (Welsh) (PDF / 1.693359375MB) download