Elihu Yale

Yr Ystafell Wely Orau yn Erddig; enghraifft brin o wely ‘lit à duchesse’ sydd wedi goroesi.

Mae Elihu Yale yn enwog fel cymwynaswr ac fel person sydd â’r un enw ag un o brifysgolion mwyaf blaenllaw Cynghrair ‘Ivy League’yr Unol Daleithiau; dewch i ddysgu am ei gysylltiad ag Erddig.

Mae Elihu Yale yn gorwedd yn Eglwys Plwyf Sant Silyn yn Wrecsam. Gellir gweld ei fedd yn yr eglwys hyd heddiw.

Yr hyn sy’n llai adnabyddus yw cysylltiadau cryf Elihu Yale gydag Erddig. Cyfrannodd at drobwynt pwysig yn hanes Erddig ac at hynt a helynt perchennog y stad ar un adeg, sef Joshua Edisbury.
 

" Born in America, in Europe bred, In Africa travell'd and in Asia wed, Where long he liv'd and thriv'd; in London dead Much good, some ill, he did; so hope all's even And that his soul thro' mercy's gone to Heaven. You that survive and read this tale, take care, For this most certain exit to prepare: Where blest in peace, the actions of the just Smell Sweet, and blossom in the silent dust."
- Elihu Yale, self-penned epitaph.

Gamblo ac ymladd ceiliogod

Roedd Elihu Yale yn gymeriad hynod. Ar ôl cael gwaith fel clerc yn yr East India Company, llwyddodd i gael sawl dyrchafiad yn y cwmni nes daeth yn Llywodraethwr Fort St George ym Madras.

Yn y cyfamser, yn Wrecsam yn 1682, penodwyd Joshua Edisbury yn Uchel Siryf Sir Ddinbych; dyna oedd dechrau datblygiad Erddig, a dechrau cwymp Edisbury.

Roedd y teulu Edisbury yn fân uchelwyr ers canol yr unfed ganrif ar bymtheg. Roedd Joshua yn gymeriad rhwydd a hwyliog, yn mwynhau gamblo ac ymladd ceiliogod, ac yn hapus i gynorthwyo teulu a ffrindiau pan oedd eu harian yn brin (digwyddai hynny yn aml). Roedd ei lwyddiant ar ei anterth, felly penderfynodd godi cartref newydd.

Dewisodd Edisbury safle dramatig ar sgarp uwchlaw afon droellog Clywedog, rhyw filltir i’r de o Wrecsam. Cychwynnodd y gwaith o godi plasty Erddig yn 1684.

'Sgrin Japan'

Roedd Joshua Edisbury yn awyddus i ennill ffafriaeth dyn llwyddiannus fel Yale. Felly penderfynodd roi ‘pedair casgen o Gwrw Sandpatch’ iddo - cyfanswm o 74 galwyn.

Ar 20 Ebrill 1682, ysgrifennodd Yale lythyr hynod ddiolchgar ond braidd yn ffurfiol at Edisbury; anfonodd ‘gasgen o’n Atchar [catwad] mango gorau’  ynghyd â ‘Sgrin Japan’ ar gyfer ei wraig. Yn rhyfeddol, gellir gweld y sgrin hyd heddiw yn y Brif Ystafell Wely yn Erddig.

Dyfroedd dyfnion

Ond nid oedd pethau’n mynd yn dda i Edisbury. Roedd costau’r gwaith adeiladu yn cynyddu tu hwnt i bob rheolaeth, roedd ei fuddsoddiadau mewn mwynfeydd plwm yn Sir y Fflint yn fethiant, a bu’n rhaid iddo fenthyca arian i dalu’r llog ar hen ddyledion.

Erbyn diwedd yr 1690au, roedd mewn dyfroedd dyfnion ariannol, a throdd at Elihu Yale, ymhlith eraill, am gymorth. Doedd hyn ddim yn broblem o gwbl i’r masnachwr cyfoethog.

Ond daeth cyfeillgarwch Edisbury a Yale i ben pan fynnodd Yale, a oedd wedi ei orfodi i adael Fort St George ar ôl cael ei gyhuddo o anonestrwydd, fod yr arian oedd yn ddyledus iddo yn cael ei ad-dalu’n syth. Mynnodd £4,000 am fenthyciad oedd yn werth hanner hynny.

Edisbury’r methdalwr

Bu’n ergyd drom i Edisbury. Cafodd gymorth gan ei frawd, Dr John Edisbury a oedd nid yn unig yn gyfreithiwr llwyddiannus, ond hefyd yn  Aelod Seneddol dros Brifysgol Rhydychen, ac o 1684 ymlaen yn Feistr y Siawnsri. Ond arweiniodd hyn at ei gwymp yntau hefyd. Canfuwyd fod John wedi dwyn ffioedd y Siawnsri mewn ymgais ofer i gadw dyledwyr ei frawd draw, a bu achos llys yn ei erbyn.

Bu farw Dr Edisbury yn destun cywilydd y flwyddyn ddilynol; daeth Joshua yn fethdalwr yn 1709, a gadawodd Erddig am byth. Mae’n debyg iddo dreulio gweddill ei fywyd yn Llundain. Mae’r cofnod olaf ohono yn dyddio o 1716, pan oedd yn byw yn ‘Blew Spires in the Old Bayley’.

Fe wnaeth John Mellor, olynydd John Edisbury fel Meistr y Siawnsri, elwa ar gwymp y ddau frawd, a chychwynnodd ddatblygu Erddig fel yr ydyn ni’n adnabod y lle heddiw.

Anrheg enwog

A beth am Elihu Yale? Ar ôl gadael yr India yn ddyn cyfoethog, treuliodd ei amser ym Mhlas Grono ac yn Llundain. Sicrhaodd ei le yn y llyfrau hanes yn 1718 pan roddodd anrheg o “naw swp o nwyddau ynghyd â 417 llyfr a phortread o’r Brenin Siôr y Cyntaf”, a werthwyd i godi arian i ddatblygu coleg bychan yn New Haven, Connecticut. Newidiodd y coleg ei enw i gydnabod anrheg Yale, ac ymhen amser, daeth yn un o brifysgolion enwocaf a mwyaf mawreddog y byd.

Daeth llawer o’r wybodaeth yn yr erthygl hon o ‘Elihu Yale the great Welsh American’ ©Cymdeithas Ddinesig Ardal Wrecsam ac arweinlyfr Erddig yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gan Oliver Garnett.

Ffynonellau:

Erddig Guidebook ©National Trust
Elihu Yale the great Welsh American © Wrexham Area Civic Society
Erddig Merlin Waterson ©National Trust 1973
Wrexham.gov.uk
Yale.edu/about/history.html