Blog dydd Llun yn yr Eisteddfod

Siân James, Eisteddfod

Beth sydd gan streic o glowyr i wneud efo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol?

Os fel fi wnaethoch chi dreulio llawer o amser mewn tafarndai yng Ngogledd Cymru yn 1984, fe gofiwch fod o’n gyffredin i gael eich gofyn am roddion at y glowyr a'u teuluoedd yn ystod y streic. Nid oes rhaid i unrywun o Ogledd Cymru edrych yn bell i ganfod chwarelwyr a mwyngloddwyr yn eu hachau, felly roedd y rhan fwyaf ohonom yn awyddus i roi'r hyn y gallem. Ond i fod yn onest, roedd y streic ddim yn golygu llawer i mi tan, ar ôl penwythnos yng Nghaerdydd, wnes i yrru drwy'r Rondda a gweld golygfa fythgofiadwy: criw o fenywod yn ciwio yn y niwl rhewllyd am eu brecwast wrth glwb gweithwyr.

Bore 'ma ar ein stondin yn yr Eisteddfod wnes i gyfarfu â’r arwr dosbarth-gweithiol a oedd yn ôl pob tebyg yn gyfrifol am y gegin gawl honno – ac wyth canolfan arall, yn cefnogi dros fil o lowyr a'u teuluoedd ledled meysydd glo De Cymru. Siân James, y gwleidydd, ymgyrchydd hawliau menywod ac actifydd cymunedol, oedd yn sgwrsio ag awdurdod ar ddiwydiant a phrotest, Dr Tomos Owen o Brifysgol Caerdydd. Roedd hi’n amlwg fod angerdd Siân yn gafael ar y gynulleidfa wrth iddi hi ddisgrifio byd ei fagwraeth: cymunedau lle oedd y pwll glo yn cyffwrdd â phob elfen o fywyd teuluol. Wrth iddi gychwyn ar fywyd gwraig a mam yn ei harddegau, roedd ei chymdeithas mewn helbul. Roedd llinellau brwydr yn cael eu tynnu ar gyfer gornest anferth rhwng Llywodraeth oedd yn ceisio dinistrio popeth yr oeddent yn credu ynddo, ac Arthur Scargill, a oedd fel arweinydd newydd yr undeb yn mynd i arwain y glowyr i fuddugoliaeth.

"Beth ar wyneb y ddaear y mae'r holl siarad hwn am weithredu diwydiannol i’w wneud a’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru?", rwy'n eich clywed yn gofyn. Wel, fel mae'n digwydd, cryn dipyn. Glo, yr aur du a wnaeth Cymru yn bwerdy'r byd, oedd y cyfoeth y tu ôl i Dŷ Tredegar a Gerddi Dyffryn, a cyfoeth mwynol (a llafur y gweithwyr a fwyngloddiwyd a chwarelydd ef) a greodd Castell Penrhyn a thwf yr ystadau bonedd yr ydym bellach yn eu rheoli er budd y cyhoedd.

Roedd sgwrs angerddol Siân yn ein hatgoffa ni o’r rôl y chwaraeodd menywod yn streic y glowyr. Yr oeddent yn y rheng flaen o linellau'r piced, (gallai gael ei eu gwŷr cael eu diswyddo os gwelir yn achosi trwbl), a gwnaethant y rhan fwyaf o'r codi arian a'r trefnu oedd yn cefnogi'r streic.

Felly, wrth inni baratoi ar gyfer raglen Hanes Heriol y flwyddyn nesaf yn ein meddiannau, beth am i ni gydnabod rôl hollbwysig menywod yn hanes protest a newidiadau i hawliau pobl yng Nghymru.